Fado in Porto: de echte toeristenvallen zitten ergens anders dan je denkt

Iedereen is bang om in een toeristenval te trappen. Toch zitten de echte valkuilen van Fado in Porto niet in de zalen, maar in verkeerde informatie en in hoe je ertegenaan kijkt.

Ricardo Pons 8 min leestijd
Fadista zingt met gitaristen tussen de portvaten van Cálem, bij een Fadoconcert met portproeverij in Porto
Foto: Alain Rouiller / CC BY-SA 2.0, bijgesneden.

Wat is een toeristenval in de Fado van Porto?

Ik ben gek op bolinhos de bacalhau. Toen het toerisme in Porto explodeerde en er in het centrum een zaakje openging dat alleen die kabeljauwkoekjes verkocht, was ik dus meteen nieuwsgierig. Een hele winkel voor één ding? Dan moesten ze wel heel bijzonder zijn.

Ik liep binnen om er een te halen voor bij de middag. Dit waren mijn opties: één bolinho voor 3,50 euro, of één met een glas port voor 7 euro. (Port bij een tussendoortje midden op de middag? Nee, dank je!)

Ik ging met lege handen weer naar buiten. Een paar deuren verderop verkocht een zaak namelijk een broodje met twee bolinhos erin voor iets meer dan 1 euro. Een bolinho kostte toen nog minder dan een euro.

Niet zo lang geleden ging ik lunchen in een restaurant midden in de binnenstad. Ik bestelde de dagschotel, rijst met vlees uit de oven. De prijs was redelijk voor een lunchmenu, niet goedkoop en niet duur, en dat is prima zolang het eten goed is.

Toen werd het geserveerd. Over een bakplaat lag een veeg rijst van amper twee korrels dik. Vlees zat er bijna niet in. Ik zat verbijsterd te kijken hoe weinig er op mijn bord lag.

Het waren allebei toeristenvallen, alleen in tegengestelde richting.

De eerste wilde dat ik veel meer betaalde dan de kabeljauwkoekjes waard waren.

De tweede vroeg een eerlijke prijs en serveerde veel minder, en slechter, dan iemand van hier ooit had geaccepteerd.

Volgens mij zie je daar precies wat een toeristenval is: een plek waar je meer betaalt of minder krijgt, alleen omdat je een bezoeker bent die de gangbare prijs nog niet kent en niet terugkomt om te klagen.

Wat zou dan een toeristenval zijn in de Fado van Porto? Een zaal die je meer laat betalen dan zou moeten, of je een kortere, zwakkere avond geeft dan waarvoor je kwam.

Zo’n zaal bestaat eigenlijk niet. Niemand laat bezoekers meer betalen, want zij zijn het publiek waar deze zalen van leven. En niemand zet je een magerdere of slechtere versie van de muziek voor.

Natuurlijk zijn er een paar plekken waar de kwaliteit niet is wat ze zou kunnen zijn. Maar een zwakke avond heeft niets met toerisme te maken. Die heb je net zo vaak voor een publiek van hier. Lang houden zulke plekken het ook niet vol. Slechte mond-tot-mondreclame haalt ze in, en dan worden ze beter of gaan ze dicht.

De echte valkuilen van de Fado in Porto

Ik zal je iets vertellen: ik ben dol op copywriting. Een van de eerste regels daarvan is dat je schrijft voor de verlangens en de angsten van je lezer. Je zoekt uit wat die lezer wil en waar die bang voor is, en op allebei speel je in.

Gidsen werken op dezelfde manier. Wie wil opvallen, moet klinken als een insider, iemand die het plekje kent dat niemand anders noemt en het trucje om de toeristenval te ontlopen waar alle anderen in trappen.

Wat gebeurt er dan als het meeste wat er online over Fado geschreven wordt, afkomstig is van copywriters en gidsen die de Fadowereld van Porto nauwelijks kennen?

Dan krijg je slechte informatie die zelfverzekerd wordt gebracht. Vreemde standpunten worden regels. Ze bepalen hoe bezoekers denken voordat die één noot gehoord hebben. En ze voeden angsten waar weinig achter zat.

Dit zijn de ideeën die ik het vaakst tegenkom, en waarom ze stuk voor stuk niet overeind blijven zodra je in de zaal zit.

Traditionele of niet-traditionele Fadohuizen

Wat maakt een Fadohuis eigenlijk ‘traditioneel’? Dat het oud is? Dat er gegeten wordt? Dat er een interieur uit vroeger tijden is, met sjaals over de granieten muren?

Hoe goed een Fado-avond is, heeft niets te maken met de leeftijd van de zaal. Een huis dat al tientallen jaren bestaat, geeft je op zich geen betere avond dan een project dat vorig jaar openging.

Neem het diner. Professionele Fadohuizen serveerden het de hele twintigste eeuw door. Als een formule het woord ‘traditioneel’ verdient, is het dus die. Toch hebben veel zalen in Porto nu een Fadoconcert van een uur zonder eten. De muziek verliest daar niets bij. Zou je een heel diner uitzitten, alleen omdat dat de oudere manier is?

Ook het interieur verandert niets aan hoe de artiesten optreden. Of er nu oude sjaals op het graniet hangen of de muren kaal en modern zijn, de avond klinkt precies hetzelfde.

En denk je dat de oudere huizen ervarenere muzikanten hebben? Zo werkt Fado niet. Vaste groepen bestaan er niet, iedereen speelt met iedereen. De meeste professionele muzikanten in Porto spelen bovendien in meerdere zalen, dus de bezettingen overlappen sterk.

‘Intieme zaal’ als verkoopargument

Bijna elke zaal met live Fado in Porto is intiem. De enige uitzonderingen zijn de portwijnkelders, Restaurante RC en Herança Magna. Daar is de ruimte te groot voor het nauwe contact met de artiesten, in dezelfde lucht, dat een avond Fado in Porto zo bepaalt.

Adverteert een zaal met een ‘intieme Fado-avond’? Dan is dat in Porto gewoon de standaard en geen onderscheidend punt.

‘Authentiek’, ‘puur’, ‘echt’: woorden voor toeristen

Fado is per definitie authentiek, en het repertoire ook. Een zaal die op haar website ‘puur’, ‘echt’ of ‘authentiek’ zet, vertelt je niets over zichzelf. Wel laat ze zien dat ze weet wat buitenlandse bezoekers willen horen.

Kies een zaal dus niet om die woorden. Op dit niveau is elke professionele Fadozaal in Porto even ‘authentiek’, en dan heb je niets meer aan het woord.

Fado voor toeristen of Fado voor Portugezen

Een apart repertoire voor buitenlands publiek bestaat niet. De Fado’s die professionele fadista’s voor toeristen zingen, zijn dezelfde die ze zingen op gelegenheden met alleen Portugezen. Wat er gezongen wordt, hangt niet af van wie er in de zaal zit.

Een zaal vol toeristen betekent geen slechte Fado

In elke professionele Fadozaal in Porto zie je buitenlanders. Dat is normaal en geen alarmsignaal. Portugezen luisteren wel naar Fado, maar in de praktijk gaat alleen een kleine groep liefhebbers regelmatig naar een Fadohuis. De rest gaat zelden of nooit. Professionele Fado leeft in Porto en in Lissabon bijna helemaal van het toerisme. Daardoor blijven de artiesten aan het werk en de zalen open.

Tientallen jaren lang zag het publiek er anders uit. Het professionele Fadocircuit van Porto dreef op een bepaald soort Portugees publiek: bohemiens die de nacht doorhaalden en zakenmannen uit het noorden, die week na week terugkwamen. Die wereld bestaat niet meer. De dagelijkse concerten van nu kunnen alleen doorgaan omdat buitenlandse bezoekers de stoelen vullen.

De artiesten zijn daar blij mee. Zo kunnen ze de muziek delen met mensen die echt gekomen zijn om te luisteren.

Fado bij het diner of alleen een concert: wat is authentieker?

Geen van beide. De eerste professionele Fadohuizen in Portugal serveerden diner omdat entree vragen om in een gewone zaak naar Fado te luisteren toen cultureel niet haalbaar was. Het kaartje zat verwerkt in een iets duurdere maaltijd. In de afgelopen tien jaar zijn ook concerten met alleen een kaartje haalbaar geworden. De Fado is bij beide formules even goed.

Die discussie is al oud. De Fado begon in kroegen, waar spontaan werd gezongen bij eten en drinken, zonder kaartjes en zonder vaste tijden. Toen er meer dan honderd jaar geleden voor het eerst echte voorstellingen van werden gemaakt, klaagden de puristen dat wat niet spontaan was, ook niet authentiek kon zijn. Fado als los concert kwam nog maar tien jaar geleden naar Porto. Nu zeggen sommige huizen met diner er precies hetzelfde over. Elke generatie heeft haar puristen.

Wat verschilt, is alles om de muziek heen. Bij een concert zonder diner draait alles om de muziek zelf, zonder gekletter van bestek of etensgeur. Veel luisteraars vinden dat uiteindelijk de betere manier om Fado te horen, omdat er minder afleiding is en niet omdat de muziek zuiverder zou zijn. Wil je een langere avond met vrienden rond een maaltijd? Dan zit je bij een Fadohuis met diner ook heel goed. De vraag is wat voor avond je wilt, niet welke van de twee ‘echte Fado’ is.

‘Lissabon heeft de echte Fado, Porto niet’

Porto is altijd een Fadostad geweest. Wie al lang in deze wereld meedraait, vertelt je over de jaren waarin Porto bekendstond als het ‘Hollywood van de Fado’, omdat de stad hoge gages betaalde om de grote stemmen van het land te halen. Ze vertellen ook over de avonden Fado Vadio die met uiterste strengheid werden geleid, waar amateurzangers eerst door de gitaristen moesten worden goedgekeurd voordat ze mochten zingen.

Als je met ‘toeristisch’ bedoelt ‘afhankelijk van buitenlands publiek’, dan zitten Lissabon en Porto in hetzelfde schuitje. De Fadohuizen in beide steden leven vandaag vooral van het toerisme, en dat doen ze al tientallen jaren.

‘De Parreirinha is een kleiner huis, typischer en meer Portugees, met meer Portugezen. Er komen niet zoveel toeristen als bij Pacheco. Hij heeft een groot huis. Het zou een probleem voor hem zijn als hij alleen met Portugezen werkte. Zelfs Dona Argentina heeft veel buitenlanders. Er komen elke dag groepen. Als het niet zo was, zou niemand het overleven. Helaas gaan de Portugezen niet naar de Fado. Zij kunnen in het weekend naar de Fado, en de huizen kunnen niet… Wij werken elke dag.’

Alcindo de Carvalho

Dat zei Alcindo de Carvalho in 1989 over de grote toeloop van buitenlanders in de Fadohuizen van Lissabon en over hun rol in het overeind houden van die zaken. In Porto geldt vandaag dezelfde afhankelijkheid, alleen op kleinere schaal.

Waar het om gaat, is wat er echt in de zaal gebeurt. Zingen de artiesten echte Fado, en geeft het publiek hun de stilte en de aandacht die de muziek nodig heeft?

‘Amateur-Fado is echter’

Sommige gidsen vertellen je dat plekken met Fado Vadio (waar amateurs zingen) authentieker zijn dan professionele zalen, omdat er minder buitenlanders komen. Dat argument klopt niet. De omstandigheden zijn er slechter. Bovendien krijg je van mensen die er niet hun beroep van maken geen goed beeld van hoe echte Fado klinkt.

De beste Fado-artiesten in Porto zijn professionals, en dat is geen toeval. Ze hebben jaren in de vorm doorgebracht en daarbij de diepgang en de emotionele gulheid opgebouwd die Fado echt vraagt. Naar amateurs luisteren voelt misschien meer ‘lokaal’, maar je hoort er niet hoe Fado op volle kracht klinkt.

Fado Vadio werkt als avond voor de gemeenschap en als kijkje bij mensen die uit liefde zingen. Om de muziek te ontdekken, is het niet de plek.

‘Er is in Porto nauwelijks live Fado’

In Porto is er echt elke dag live Fado. Lees waar je die kunt horen.

Waar het echt om gaat

Wat een geweldige Fado-avond onderscheidt van een avond die je snel vergeet, staat niet in de teksten op de website. Het zit niet in het diner, niet in het aantal Portugese stemmen aan het tafeltje naast je en niet in de vraag of het huis zich traditioneel noemt.

Het is wat je pas voelt als je binnen bent: hoe dichtbij je zit, een stem die ook zonder microfoon draagt, artiesten die vrij zijn om te zingen wat ze voelen en gul genoeg om het te menen, en een avond die om de Fado draait en niet om het diner of een rondleiding door de kelder.

De huizen zelf zijn nooit een val. Het zijn particuliere initiatieven en geen gesubsidieerde instellingen. Huur, gages voor de artiesten, marketing, halflege dinsdagen: met een Fadozaal in Porto wordt niemand rijk.

Het belangrijkste is dat de artiesten, de kern van de hele avond, daarop geen uitzondering zijn. Ze zijn eerlijk en gul, met echt vakmanschap en echte trots op hun werk. Ze zijn dankbaar dat het toerisme hen van de Fado laat leven. Dat merk je ook, want ze geven alles wat ze hebben aan elk publiek, aan bezoekers net zo goed als aan mensen van hier.

Delen Link gekopieerd