Het repertoire van Coimbra omvat vijf soorten liederen.
De Fado de Coimbra in strikte zin is er één van, en zelfs daarbinnen bestaan nog subvormen. De andere vier (de balada, de guitarrada, de trova en de balada de despedida) hebben elk hun eigen geschiedenis, hun eigen opbouw en hun eigen canonieke stukken. Op een avond met livemuziek in Coimbra kunnen er in één set meerdere langskomen. Dan is het handig om te weten wat je van elk kunt verwachten.
Een woord over de verzamelnaam
‘Fado de Coimbra’ heeft twee betekenissen, en doordat die door elkaar lopen, ontstaat er veel verwarring.
In de ruime, alledaagse betekenis staat ‘Fado de Coimbra’ voor de hele muziektraditie van Coimbra: de gezongen Fado’s, de instrumentale guitarradas, de baladas, de trovas en de afscheidsliederen. Zo gebruiken bezoekers en de meeste media het woord. Ik doe dat ook in de titel van dit artikel.
In strikte zin is ‘Fado de Coimbra’ één bepaalde muzikale vorm binnen die traditie. Dat is de gezongen compositie op quadras van vier regels, de vorm waartoe de vijf klassieke meesterwerken behoren. In Coimbra zelf heet de hele traditie vaak Canção de Coimbra (het lied van Coimbra). ‘Fado’ is daar het woord voor de gezongen vorm. Dat onderscheid volg ik in dit artikel. De eerste vorm hieronder is de ‘Fado clássico’ (de klassieke Fado), de Fado de Coimbra in strikte zin. De andere vormen staan ernaast, binnen de bredere Canção de Coimbra.
Wat de Fado de Coimbra niet is
De Fado van Lissabon heeft een eigen reeks vormen (Fado Tradicional met vaste melodieën en wisselende gedichten, Fado-canção of gecomponeerde liederen, marcha, folklore enzovoort). De vormen van Coimbra zijn andere vormen, met andere namen. Probeer ze dus niet een-op-een op die van Lissabon te leggen. Die vergelijking gaat niet op.
In de praktijk zit het grootste verschil in de rol van vaste melodieën. De Fado Tradicional uit Lissabon steunt op een hele bibliotheek aan vaste melodieën (Fado Corrido, Fado Menor, Fado Alberto en nog veel meer). Op elk daarvan past elk gedicht dat de fadista wil zingen. In Coimbra bestaat dat mechanisme nauwelijks. Een paar stukken uit Coimbra werken wel zo (de Fado dos Olhos Claros is bijvoorbeeld met verschillende gedichten gezongen), maar de kern van het repertoire bestaat uit composities met een naam. Elk stuk heeft een eigen componist, een eigen gedicht of een vaste reeks quadras, en een erkende ‘les’ of versie die als de canonieke lezing geldt.
De klassieke Fado
Deze vorm heet vaak Fado clássico, of gewoon ‘de Fado’ als uit de context duidelijk is wat er bedoeld wordt.
Wat het is. De eigenlijke Fado de Coimbra, en de vorm van de vijf klassieke meesterwerken. Het is een gezongen compositie waarvan componist en tekstdichter bekend zijn, meestal op drie of vier quadras (strofen van vier regels), begeleid door Portugese gitaar en klassieke gitaar. De stem is die van een man, tenor of bariton. De harmonie blijft grotendeels in mineur, met de typische vertragingen van de Portugese gitaar die boven de akkoordwisselingen van de klassieke gitaar blijven hangen.
Opbouw. Een typische Fado de Coimbra begint met een kort voorspel op de gitaar alleen (soms valt de klassieke gitaar halverwege in). Dat voorspel legt het tonale centrum en het emotionele gewicht vast. De stem komt binnen op de eerste quadra, meestal met een lange melodische frase. De Coimbra-gitaar beantwoordt die frase en klimt daarbij vaak naar het hoge register, terwijl de klassieke gitaar de harmonische bodem blijft leggen. Elke quadra wordt één keer gezongen, met een antwoord van de gitaar ertussen. Sommige stukken hebben een refrein dat terugkomt, de meeste niet.
De canon. De klassieke kern bestaat uit vijf stukken:
- Fado Hilário Moderno (melodie van Augusto Hilário, quadras van Gabriel de Oliveira, rond 1900-1920). Door de opname van Alberto Ribeiro in de film Capas Negras uit 1947 werd het in heel Portugal bekend. De versie van Luiz Goes uit 1957 werd de moderne maatstaf.
- Saudades de Coimbra (‘Ó Coimbra do Mondego’, muziek van Mário Faria da Fonseca, tekst van António de Sousa). De opname van Edmundo Bettencourt uit 1929 is die waarmee het begon.
- Samaritana (‘Dos amores do Redentor’). Over wie de muziek schreef, bestaat discussie. Het stuk wordt gezongen sinds het eind van de jaren twintig.
- Fado dos Passarinhos (‘Passarinho da ribeira’, muziek van António Menano, rond 1918). Menano nam het zelf op, in 1927 in Parijs en in 1928 in Berlijn.
- Fado de Santa Cruz (‘Igreja de Santa Cruz’, muziek van Fortunato Roma da Fonseca). Paradela nam het op in 1927, Bettencourt met Artur Paredes in 1928 en Menano in 1928 in Berlijn.
Coimbra (‘Coimbra é uma lição’, muziek van Raul Ferrão, tekst van José Galhardo, 1939) wordt er vaak bij gerekend. Toch is het geschreven voor het theater in Lissabon en opgenomen als Fado-canção. Door de versie van Alberto Ribeiro in de film Capas Negras uit 1947 en de internationale cover ‘Avril au Portugal’ werd het het lied dat iedereen met de stad verbindt.
Waar je op let. Het antwoord van de gitaar tussen de quadras. In een sterke uitvoering herhaalt de Coimbra-gitaar zichzelf niet in die drie of vier antwoorden. Elke keer komen er nieuwe frasen, die hoger klimmen of afdalen naar figuren in de bas, en die aansluiten op de plek waar de zanger de laatste noot liet. Daaronder houdt de klassieke gitaar de vorm bij elkaar. De zanger moet de vier regels zo fraseren dat de klim van het vers de klim van de gitaar ontmoet.
De balada
Wat het is. Een gecomponeerd lied met een bekende componist en tekstdichter, dat de vorm openbreekt voorbij het Fadoschema van vier quadras. Van alle vormen zet de balada het vaakst het werk van grote dichters op muziek: Manuel Alegre, Eugénio de Andrade, Camilo Pessanha, Miguel Torga en Edmundo Bettencourt.
Opbouw. De balada is vrijer dan de klassieke Fado. Een balada kan wel of geen refrein hebben, de strofen kunnen een verschillend metrum hebben en de melodische lijn kan over een hele strofe doorlopen. De begeleiding komt van hetzelfde duo, Coimbra-gitaar en klassieke gitaar. Wel speelt de gitaar onder de stem meestal een lyrischere lijn, met minder vaste antwoorden tussen de strofen.
De canon. Een klein groepje stukken dat gitarist João Carlos Bagão Moisés (João Bagão) en dichter Leonel Neves tussen 1953 en 1954 schreven, werd de basis van de moderne balada uit Coimbra: Balada da Torre d’Anto (‘Se a noite cobre os caminhos’), Toada do Penedo da Saudade (‘Coimbra, já sem idade’), Cegueira Minha (‘Na noite cheia de mágoas’) en Balada da Velha Sé.
Andere onmisbare baladas:
- Balada do Outono, muziek en tekst van José Afonso, in 1960 uitgebracht op de gelijknamige EP met Rui Pato (klassieke gitaar) en António Portugal en Eduardo Melo (gitaren).
- Trova do Vento que Passa (voor de een een balada, voor de ander een trova), muziek van António Portugal en Adriano Correia de Oliveira op een gedicht van Manuel Alegre, 1963.
- Flores para Coimbra, muziek van Joaquim Fernandes (da Conceição) op een gedicht van Manuel Alegre, in 1969 opgenomen door António Bernardino met Francisco Martins en Luís Filipe.
- Exaltação, muziek van João Branco op een gedicht van Miguel Torga, geregeld uitgevoerd door de groep Raízes de Coimbra.
In de jaren 2000 breidde de Grupo Canção de Coimbra de vorm uit met een reeks nieuwe composities op teksten van Edmundo Bettencourt (Vertente Lunar, Destino, Não Mais Repouses), Eugénio de Andrade (Canção Desesperada) en Camilo Pessanha (Canção da Partida).
Waar je op let. Hoe tekst en melodie zich tot elkaar verhouden. In de beste baladas ligt de muziek niet bovenop het gedicht, maar buigt ze mee. Lange regels krijgen adem, korte regels komen hard aan. Omdat de Coimbra-gitaar hier niet tussen de quadras hoeft te antwoorden, speelt hij onder de stem vaak een soort trage tegenmelodie.
De guitarrada
Wat het is. Een puur instrumentaal stuk voor Coimbra-gitaar solo, met begeleiding van de klassieke gitaar. Er is geen zanger en geen tekst. Van deze vorm maakte Artur Paredes (1899-1980) een heel oeuvre, en met zijn zoon Carlos Paredes (1925-2004) bereikte ze een internationaal publiek.
Opbouw. De meeste guitarradas zijn variaties rond een tonaal centrum. De bekendste dragen dat centrum in de titel: Variações em Ré menor (Variaties in d-mineur), Variações em Lá menor (in a-mineur) en Variações em Mi menor (in e-mineur). De gitarist zet eerst rustig het melodische hoofdidee neer en gaat dan een reeks variaties langs: een snellere figuur in arpeggio’s, een zingende variatie in lang aangehouden noten, een ritmische variatie in herhaalde akkoorden en een versierde variatie in tremolo. Meestal keert elke variatie terug naar het hoofdidee voordat de volgende begint. Het stuk eindigt met een laatste variatie of met een herhaling van het begin.
De canon.
- Artur Paredes, Variações em Ré menor (opgenomen in 1957). Dit stuk is de hoeksteen van het instrumentale repertoire van Coimbra.
- Artur Paredes, Variações em Mi menor, Variações em Ré Maior en Variações em Dó.
- Carlos Paredes, Variações em Lá menor, gebouwd op een idee uit de variaties van zijn vader. Internationaal is dit het bekendste stuk in de vorm.
- Carlos Paredes, Verdes Anos (1963), met Fernando Alvim op klassieke gitaar. Oorspronkelijk was het de muziek voor de gelijknamige film van Paulo Rocha. Op de EP staan ook Despertar, Raiz, Acção en Frustração, elk een guitarrada van een of twee minuten.
- Carlos Paredes, Danças Portuguesas en de suite in vier delen O Ouro e o Trigo (met Fernando Alvim, Frankfurt 1975 / uitgebracht in 1983).
- Jorge Tuna, met zijn eigen Variações em Mi menor (3), Variações em Lá maior, Rapsódia de Fados en Música Breve, opgenomen voor het album Jorge Tuna, A Guitarra de Coimbra uit 1989.
Waar je op let. De opbouw in variaties. In een sterke guitarrada leggen de variaties iets bloot dat in het thema zit, in plaats van het alleen te versieren. Luister naar het moment waarop een variatie de melodie tot op het skelet uitkleedt, en de volgende dat skelet zo versiert dat je het nauwelijks nog hoort. Luister ook naar wat de klassieke gitaar doet. Goede klassieke gitaristen in Coimbra doen in een guitarrada meer dan de maat houden. Ze antwoorden op de variaties van de gitaar met akkoorden die de harmonische kleur eronder veranderen.
De trova
Wat het is. Een lied met een uitgesproken politieke of maatschappelijke inhoud, ontstaan in de jaren zestig, toen studenten zich verzetten tegen de dictatuur van de Estado Novo en tegen de koloniale oorlogen. De trova spreekt de muzikale taal van Coimbra (guitarra de Coimbra, klassieke gitaar, een mannelijke zanger in de studentencape), maar de teksten komen van dichters die openlijk tegen het regime ingingen.
Opbouw. De trova staat dichter bij de balada dan bij de klassieke Fado. Meestal zet ze één gedicht op muziek, vaak een langer gedicht dan de quadras van de Fado toelaten, met een doorlopende melodische lijn en een refrein of keerregel waarin het publiek kan meezingen. De begeleiding is soberder dan in de oudere vormen. Het meeste gewicht ligt bij de woorden.
De canon. De plaat waarmee het begon, is de EP Trova do Vento que Passa van Adriano Correia de Oliveira uit 1963, met António Portugal op gitaar, Rui Pato op klassieke gitaar en teksten van Manuel Alegre. Met de vier nummers (Trova do Vento que Passa, Balada do Estudante, Trova do Amor Lusíada en Cantar de Emigração) lag het genre vast.
In het decennium daarna bouwde Adriano het verder uit, met O Canto e as Armas (1969), Cantaremos (1970), Gente de Aqui e de Agora (1971) en Que Nunca Mais (1975).
Tegelijk, en deels overlappend, verscheen het werk van José Afonso uit de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig: Os Vampiros, Menino do Bairro Negro, Cantares do Andarilho (1968), Traz Outro Amigo Também (1970) en het album Cantigas do Maio (1971), waarop Grândola Vila Morena staat. José Afonso trok de vorm verder open, naar iets wat nu meestal canção de intervenção (geëngageerd lied) heet en geen trova meer.
Waar je op let. Het gedicht zelf. Van de vijf vormen draait de trova het meest om de tekst. Trova do Vento que Passa van Manuel Alegre (‘Pergunto ao vento que passa / Notícias do meu país’) werkt als muziek omdat het gedicht zelf al als muziek werkt. De melodie hoeft het alleen te dragen.
De balada de despedida
Wat het is. Een lied dat geschreven wordt voor een afstuderende jaargang van de Universiteit van Coimbra en aan het eind van hun récita (het afstudeertoneelstuk van de studenten) wordt gezongen. De oudste die gedocumenteerd is, is de Balada da Despedida dos Quintanistas de Direito de 1876-1877. José Júlio da Silva Ramos schreef er muziek en tekst voor. Het lied klonk op 14 maart 1877 bij het stuk Phantasias do Bandarra. Bijna 150 jaar later leeft de traditie nog altijd.
Opbouw. Alles in een balada de despedida draait om het vertrek. Omdat de jaargang afstudeert, is het lied het laatste muzikale moment dat de groep samen als jaargang beleeft. Daarom is het een traag lied met een royale melodie, meestal in mineur. De tekst richt zich tot Coimbra zelf, tot de rivier de Mondego, tot de studiejaren en tot de vrienden die achterblijven. De muziek komt van iemand uit de jaargang (meestal een bekende studentenmuzikant), de tekst van een ander lid of van een vriend. Aan het eind van het toneelstuk zingt een van de afstuderende studenten het lied, begeleid door guitarra de Coimbra en klassieke gitaar.
De canon.
- Balada da Despedida van Padre Dr. João Antunes en Alberto de Oliveira, voor het eerst uitgevoerd in het theater Sousa Bastos op 24 maart 1892. Het werd het model voor de afscheidsliederen die volgden.
- Balada da Despedida do V Ano Médico de 1917-1918, muziek van José Nevil Pinto da Cunha Saavedra en José Augusto Coutinho de Oliveira, tekst van Luís Ibérico Nogueira. Het was de eerste récita waaraan vrouwelijke studenten meededen.
- Balada de Despedida do V Ano Jurídico de 1949-1950, muziek van Mário Marques Mendes en António de Almeida Santos. In het stuk FAUSTO klonken voor het eerst Adeus Sé Velha en Ondas do Mar van Carlos Figueiredo, twee stukken die nog altijd gezongen worden.
- Balada da Despedida do VI Ano Médico de 1958 (‘Coimbra tem mais encanto’), muziek van Fernando Machado Soares. Machado Soares zong het zelf en nam het opnieuw op voor zijn lp uit 1986. De eerste regel werd een van de meest geciteerde regels uit het muzikale geheugen van de stad.
- Balada da Despedida do VI Ano Médico de 1966, muziek van José Niza, tekst van Libério Ribeiro, gezongen door José Miguel Baptista met António Andias / Manuel Borralho op gitaar.
Waar je op let. Het ritueel zelf, dat de vorm bepaalt. Een balada de despedida bestaat omdat de zanger vertrekt. De melodieën beginnen meestal beheerst, bijna formeel, en maken in de tweede helft plaats voor een opener, tragere en soms gebroken lijn. Een opname kan niet helemaal laten horen hoe het in het theater klinkt op de avond van de récita, maar de vorm ervan blijft wel bewaard.
De modernistische tak
Wat het is. Strikt genomen geen aparte vorm, eerder een stroming binnen de balada en de trova die vanaf het eind van de jaren zestig loopt, van de Canções d’Inquietude van Luiz Goes tot Jorge Cravo en de Grupo Canção de Coimbra.
Waarom een eigen plek. Omdat deze stukken anders werken dan het oudere model van de balada. De componisten zingen meestal zelf (Luiz Goes schreef zijn eigen liederen, Jorge Cravo schreef bijna alles wat hij zingt, en de Grupo Canção de Coimbra componeert als collectief). De dichters zijn meestal tijdgenoten, soms de componisten zelf, soms bekende namen uit de tweede helft van de twintigste eeuw (José Manuel Mendes, Eugénio de Andrade, het postume werk van Edmundo Bettencourt). De harmonie is rijker dan in het oudere repertoire, met modulaties en langere, doorgecomponeerde vormen.
De canon.
- Luiz Goes, de cyclus Canções d’Inquietude (1969-72), met daarin Balada da Distância.
- Jorge Cravo, Folha a Folha (1999), muziek van Cravo en teksten van José Manuel Mendes.
- Grupo Canção de Coimbra: Prospecção (2003, tekst van Miguel Torga), Vertente Lunar (2003, tekst van Edmundo Bettencourt), Canção Desesperada (tekst van Eugénio de Andrade) en Canção da Partida (2002, tekst van Camilo Pessanha).
Het verloop van een serenade
Een serenade bij bijvoorbeeld de Sé Velha, de oude kathedraal, kan openen met een of twee guitarradas (instrumentale stukken). Het publiek gaat dan luisteren en de gitaren kunnen warm worden. Het eerste gezongen stuk is misschien een klassieke Fado uit de canon (Fado de Santa Cruz, Fado dos Passarinhos, Saudades de Coimbra), in een toonsoort die de zanger aankan. In het midden van de set komen de baladas, misschien een uit de groep van Bagão / Leonel Neves of iets recenters. Later kan er een trova volgen, zeker bij een gelegenheid met een politieke of historische lading. Een langere Fado of een balada de despedida sluit de set af.
Tussen de stukken valt telkens een korte stilte. Er wordt niet geklapt tot helemaal aan het eind van de set, en vaak zelfs dan pas als de artiesten laten merken dat de set voorbij is.
Luisteren naar Coimbra
Een paar dingen waar je in alle vijf de vormen goed op kunt letten.
De eerste frase van de guitarra de Coimbra. Meestal opent de Coimbra-gitaar. Aan die openingsfiguur hoor je in welke toonsoort het stuk staat en welke harmonische taal je de komende vier of vijf minuten kunt verwachten. Luister er dus goed naar, want het is de deur naar het stuk.
De adem van de zanger. In een sterke uitvoering van een Fado de Coimbra zingt de zanger geen doorlopende lijn. De frasen breken en er wordt op hoorbare plekken adem gehaald. Ook de stilte tussen de frasen hoort bij de muziek. Soms vult de klassieke gitaar die stilte op, soms niet.
De rechterhand van de klassieke gitarist. Het ritme van een uitvoering in Coimbra zit in de rechterhand van de klassieke gitarist, die aanslaat of tokkelt. Een zwakke speler houdt de maat, een grote speler buigt hem. Luister waar het aanslaan vertraagt (bijna altijd aan het eind van een quadra) en waar het aandringt (bij de klim naar een refrein).
De aangehouden noot aan het eind van een quadra. Samen met de lagere stemming is dit een van de meest typische kenmerken van Coimbra. De zanger houdt de laatste lettergreep van een quadra vaak veel langer aan dan vanzelf zou gaan, terwijl de Coimbra-gitaar eronder omhoogklimt.
Veelgestelde vragen
Is er een zesde vorm die ik moet kennen? Twee kleinere, afhankelijk van hoe je telt. De vira de Coimbra is een sneller stuk, bijna volksmuziek, dat soms in een set in Coimbra opduikt (José Afonso nam er in de jaren zestig een op met Rui Pato). De hino académico, de hymne van de studenten, klinkt af en toe aan het eind van plechtige gelegenheden. Meestal wordt geen van beide bij de vijf kernvormen gerekend.
Kan een stuk tot twee vormen tegelijk behoren? Soms wel. Trova do Vento que Passa heet bij de een een balada en bij de ander een trova. Meestal geven de bedoeling van de componist en de historische context de doorslag, maar een paar stukken zitten precies op de grens. Wiskundige categorieën zijn de vormen dus niet. Ze beschrijven een praktijk die echt bestaat.
Waar kan ik van elke vorm een voorbeeld horen? Begin met de opnamen die hierboven bij elke vorm onder ‘De canon’ staan. De meeste vind je op streamingdiensten.