Wat is de Portugese gitaar en wat doet hij in de Fado?

Het twaalfsnarige instrument dat in elke Fado de stem antwoordt: hoe je het bespeelt, waar het vandaan komt, hoe het model van Lissabon verschilt van dat van Coimbra, en welke gitaristen het horen waard zijn.

Ricardo Pons 9 min leestijd
Gitarist speelt Portugese gitaar voor een rood gordijn tijdens een Fadoconcert in Lissabon
Foto: Tiqets

De Portugese gitaar stamt af van de cister uit de renaissance, een instrument dat in het grootste deel van Europa verdween, terwijl men het in Lissabon en Porto bleef bouwen. Een gitaar die in 1764 in Lissabon werd gemaakt, heeft al de vorm van nu. De Fado Lopes, een solostuk dat wordt toegeschreven aan een gitarist die koetsier was aan het koninklijk paleis, kun je alleen op de Portugese gitaar spelen. En de eerste getrouwe opnamen van de moderne gitaar van Lissabon werden in 1928 gemaakt op het toneel van een theater in die stad, omdat Portugal nog geen opnamestudio’s had.

In een Fadohuis is het dat ronde, peervormige instrument met twaalf stalen snaren dat je naast de stem hoort klinken. Op het eerste gezicht zou je het voor een uit de kluiten gewassen mandoline houden, tot je de waaier van metalen stemschroeven op de kop ziet. De gitaar is de partner van de fadista. Hij speelt de eerste maten, antwoordt op elke gezongen regel en heeft een handvol stukken die alleen van hem zijn.

In de volledige bezetting staan er drie instrumenten achter de fadista. De Portugese gitaar speelt de melodie rond de stem, een zessnarige klassieke gitaar houdt de akkoorden en de puls vast, en een akoestische basgitaar, de viola baixo, zorgt voor de lage tonen. Die bas is de jongste van de drie. Hij kwam in de twintigste eeuw via de studio-opnamen in de Fado terecht, en nog altijd spelen veel huizen met alleen de twee gitaren.

Wat de gitaar doet terwijl de fadista zingt

De gitarist opent de Fado met een korte inleiding en speelt daarna in de open plekken. Telkens als de fadista (zo heet wie de Fado zingt) een regel afrondt, antwoordt de Portugese gitaar met een eigen frase. Soms volgt hij de melodie, soms gaat hij ertegenin. Niets daarvan staat op papier. De antwoorden worden die avond ter plekke bedacht.

In de langzamere Fado’s laat de fadista aan het eind van een regel een pauze vallen, en daar springen de gitaren in. Musici noemen dat de compasso de espera, de wachtmaat. Je hoort hem duidelijk in de Fado Menor, terwijl de antwoorden in de snellere Fado Corrido vlugger en korter komen. De melodie van een traditionele Fado ligt vast. Wat van avond tot avond verandert, is dus de frasering van de fadista en wat de gitarist terugspeelt. Niet elk lied van de avond werkt zo. In onze gids over de stijlen van een Fado-avond in Lissabon staan de traditionele Fado’s apart van de liederen die voor één gedicht zijn gecomponeerd.

José Manuel Neto speelt Portugese gitaar naast de fadista Diogo Rocha tijdens een Fado-avond in Porto
José Manuel Neto, een van de meest gevraagde begeleiders van dit moment, antwoordt de fadista Diogo Rocha in Porto. Foto: Casa da Mariquinhas.

Twaalf snaren in zes paren

De twaalf snaren zijn van staal en lopen in zes koren, paren die dicht naast elkaar liggen en als één snaar worden bespeeld. Door het staal en de dubbele snaren klinkt de gitaar helder en metalig, naast het zachtere nylon van de klassieke gitaar. Bovenaan de hals lopen de snaren naar de waaier van stemschroeven. De gitaar wordt getokkeld en nooit gestrumd, met twee vingers van de rechterhand, duim en wijsvinger, en altijd met de nagels. Sommige spelers gebruiken hun eigen nagels, anderen dragen plastic nagels over hun vingertoppen.

Wat het instrument kan spelen, hangt af van de stemming. De stemming van Lissabon maakt gebruik van losse snaren in E. In de Fado Lopes, een stuk voor gitaar alleen, speelt de gitaar dankzij die losse snaren tegelijk de melodie en zijn eigen begeleiding. Op een klassieke gitaar krijg je dat stuk niet nagespeeld, op een piano evenmin.

Close-up van de waaier van metalen stemschroeven op de kop van een Portugese gitaar tijdens een Fadoconcert in Lissabon
De waaier van stemschroeven zie je zelfs achter in de zaal nog goed. Foto: Tiqets.

Het verschil met een Spaanse gitaar

Het andere instrument op het podium is de klassieke gitaar, die veel Engelstaligen de Spaanse gitaar noemen. De twee delen een naam en verder weinig. De klassieke gitaar heeft zes nylon snaren, een getailleerde klankkast en een kop met sleuven. In de Fado speelt hij de akkoorden in arpeggio’s, onder alles door. Wil je ze vanaf je tafel uit elkaar houden? Kijk dan naar de klankkast, die bij de Portugese gitaar rond is en bij de klassieke de vorm van een acht heeft, en luister welke van de twee de fadista antwoordt.

Portugese en klassieke gitaar naast elkaar tijdens een Fadoconcert in Lissabon
Links de Portugese gitaar met zijn ronde klankkast, rechts de klassieke gitaar, op een Fadoconcert in Lissabon. Foto: Tiqets.

Waar de Portugese gitaar vandaan komt

Het instrument is ouder dan de Fado en komt oorspronkelijk niet uit Portugal. Het hoort bij de familie van de cisters, peervormige instrumenten met metalen snaren die in dubbele koren worden gestemd en getokkeld, en die vanaf de renaissance in heel Europa werden bespeeld. Toen de cister elders in onbruik raakte, bleven bouwers in Lissabon en Porto hem maken. Gaandeweg pasten ze hem aan. Een gitaar die Joaquim Pedro dos Reis in 1764 in Lissabon bouwde, inmiddels een museumstuk, heeft al de moderne vorm: een plattere, bredere klankkast, een kortere hals en de waaier van stemschroeven waar oudere cisters een gesneden kop hadden.

De naam had meer tijd nodig dan de vorm. In oude catalogi heten die vroege Portugese instrumenten cítaras populares, volkscisters. Ook hoorde de gitaar niet vanaf het begin bij de Fado. De modinhas, de achttiende-eeuwse liederen waaruit de vroege Fado putte, werden op de klassieke gitaar begeleid. De Portugese gitaar nam het in de negentiende eeuw over, toen de Fado in de kroegen van Lissabon vorm kreeg. Dat deel van het verhaal lees je in wat Fado is en waar hij vandaan komt.

De modellen van Lissabon, Coimbra en Porto

Er zijn twee hoofdmodellen van de Portugese gitaar, dat van Lissabon en dat van Coimbra, en een zeldzaam derde model uit Porto. Aan de kop zie je welk model je voor je hebt.

ModelKlankkast en klankStemmingKop
LissabonRonder en dieper, meer resonantie en vibratoHogerEindigt in een gesneden krul
CoimbraIets smaller, helderder in de aanslagLagerEindigt in een traanvorm
PortoWordt ongeveer bespeeld als het model van LissabonWeinig gedocumenteerdEindigt in een gesneden bloemvormige bekroning

De twee hoofdmodellen gingen pas in de jaren twintig en dertig uit elkaar. De belangrijkste gitaristen van beide steden, Armandinho in Lissabon en Artur Paredes in Coimbra, gingen naar dezelfde bouwer, João Pedro Grácio Júnior. Elk vroeg hem om het instrument dat paste bij de klank die hij in zijn hoofd had. De gitaar van Lissabon hoort bij een kleine zaal met de stem op een meter afstand, waar diepte en resonantie tellen. De gitaar van Coimbra dient een repertoire dat meer gewicht op het instrument legt, waarin de gitaarpartij op eigen benen moet kunnen staan.

Gitaar van Coimbra en klassieke gitaar begeleiden een optreden van Fado de Coimbra in Coimbra
Een gitaar van Coimbra en een klassieke gitaar op een concert van Fado de Coimbra in Coimbra. Foto: GetYourGuide.

De gitaristen die hem veranderden

Armandinho (Armando Augusto Freire, 1891-1946) is de speler aan wie de gitaar van Lissabon wordt afgemeten. Voor hem werd de Fado begeleid met slepende arpeggio’s en losse akkoorden, zo los dat je op sommige vroege opnamen de Fado van Lissabon niet van die van Coimbra kunt onderscheiden. Armandinho tokkelde de begeleiding juist noot voor noot, de stijl die Fadogitaristen nog steeds gebruiken. Al tijdens zijn leven heette hij de vader van de gitaar van Lissabon. Hij componeerde ook: de Fado Adiça is van hem. In oktober 1928 nam hij met de klassiek gitarist Jorginho de Sousa twee dagen lang op voor His Master’s Voice, op het toneel van het Teatro São Luís in Lissabon. Studio’s waren er in het land niet, dus werden opnamesessies in theaters gehouden. Met de elektrische opnametechniek, in gebruik sinds 1925, kon de echte klank van de gitaar eindelijk worden vastgelegd. Die platen zijn de vroegste getrouwe opname van de gitaar van Lissabon zoals hij vandaag wordt bespeeld.

Armandinho speelde met zijn eigen nagels, en begin jaren veertig brak hij in Guimarães op het podium de nagel van zijn rechterwijsvinger. Jaime Santos, die wordt herinnerd als de technisch meest begaafde speler tot in de jaren zestig, nam de eerste gitaar over terwijl Armandinho deed alsof hij speelde. Niemand in de zaal had iets door.

Inmiddels was de gitaar een tweede solist geworden, die met de stem in gesprek ging in plaats van erachter te blijven. De volgende stap was een tweede Portugese gitaar die de eerste antwoordde. Van eind jaren vijftig tot in de jaren zeventig was het ensemble van Raul Nery de maatstaf voor de begeleiding van de Fado, met Nery en Fontes Rocha op Portugese gitaar, Júlio Gomes op klassieke gitaar en Joel Pina op bas. In 1977 speelden Raul Nery en António Chainho op Um Homem na Cidade van Carlos do Carmo de twee gitaren in contrapunt, met begeleidingsfiguren die vooraf waren vastgelegd en niet ter plekke bedacht. Dat werd een keerpunt in de manier waarop de Fado wordt begeleid.

Twee van de grote spelers van Lissabon kwamen uit Porto. José Nunes wordt gerekend tot de meest expressieve gitaristen van de twintigste eeuw, en in 1956 haalde hij Fontes Rocha (1926-2011) naar Lissabon. Later schreef Fontes Rocha samen met Carlos Gonçalves melodieën voor de laatste albums van Amália Rodrigues, Gostava de Ser Quem Era (1980) en Lágrima (1983).

Amália Rodrigues zingt op het podium met twee Portugese gitaristen en twee klassieke gitaristen in 1969, zwart-wit
Amália Rodrigues met twee Portugese en twee klassieke gitaren, Nederland, 1969. Foto: Rob Mieremet / Anefo, Nationaal Archief, publiek domein.

Muziek voor de gitaar alleen

Sommige stukken zijn van de gitaar en niet van een stem, en van elke gitarist in Lissabon wordt verwacht dat hij er twee kan spelen: de Fado Lopes en de Nocturno. De Lopes is het enige stuk dat wordt toegeschreven aan José Lopes, een gitarist van rond de eeuwwisseling naar de twintigste eeuw. Over hem is weinig bekend, behalve dat hij koetsier was aan het koninklijk paleis. De Nocturno is van Casimiro Ramos, wiens broer Miguel klassieke gitaar speelde. In de film A Canção de Lisboa uit 1933 zie je de broers samen spelen. In de Fadohuizen van de jaren dertig en veertig was een solovariatie op de gitaar een hoogtepunt van de avond. Verschillende huizen schuiven nog altijd een instrumentaal stuk, een guitarrada, tussen de gezongen Fado’s.

In Coimbra is de guitarrada een vorm op zich, geschreven voor de gitaar van Coimbra met een klassieke gitaar eronder. Artur Paredes (1899-1980) bouwde er een oeuvre van op, en zijn zoon Carlos Paredes (1925-2004) bracht het naar het publiek in het buitenland. Halverwege de jaren tachtig opende Carlos een concert in de Opera van Frankfurt, waarna Carlos do Carmo de tweede helft zong. Beide sets kwamen op plaat uit. Zijn Verdes Anos (1963) begon als de muziek bij de gelijknamige film van Paulo Rocha. Hoe een guitarrada in elkaar zit, legt onze gids over de vormen van de Fado de Coimbra uit.

Waar je hem live hoort

Elk Fadohuis heeft een Portugese gitaar, dus eigenlijk kies je welk model je wilt horen. In Lissabon en Porto hoor je de gitaar van Lissabon. Kijk daarvoor op onze pagina’s over Fadohuizen in Lissabon en Fadohuizen in Porto. Voor de gitaar van Coimbra ga je naar de Fadohuizen van Coimbra. In Porto en Coimbra zetten verschillende huizen een of twee guitarradas in het programma, en op de pagina van elk huis lees je wat de avond inhoudt. In Lissabon is in het Museu do Fado de gitaar van Carlos Paredes te zien.

Delen Link gekopieerd