Wat is Fado

Fado is het stadslied van Portugal. Het ontstond in de negentiende eeuw in Lissabon, waar Braziliaanse ritmes, de trek van het platteland naar de stad en de poëzie van gewone mensen op elkaar botsten.

Ricardo Pons 8 min leestijd
Wat is Fado

Fado is het stadslied van Portugal en ontstond in de negentiende eeuw in Lissabon. De naam komt van het Latijnse fatum, dat lot betekent. Die naam klopt. In de Fado zing je over levens die worden bepaald door krachten waar we geen grip op hebben: een liefde die niet bleef, plekken die we achterlieten, het verstrijken van de tijd zelf.

Volgens de dichter Fernando Pessoa is de Fado noch vrolijk noch droevig, maar ‘een episode van het tussenin’. Hij noemde hem ook ‘de vermoeidheid van de sterke ziel’.

In de praktijk is Fado een stem, twee gitaren en een muisstille zaal. Lukt het, dan staat de tijd stil.

Waar de Fado vandaan komt

Heb je gelezen dat de Fado is ontstaan uit de liederen van zeelieden in de haven, of dat hij gewoon de muzikale vorm van saudade is, het weemoedige verlangen naar wat er niet meer is? Dan zou ik je aanraden die verhalen even opzij te leggen. De echte herkomst is rommeliger, en interessanter.

Meestal begint het verhaal in Lissabon, aan het begin van de negentiende eeuw. Het Portugese hof was in 1808 voor Napoleon naar Brazilië gevlucht, en toen het uit die ballingschap terugkeerde, namen adellijke families Braziliaanse muziektradities mee. Zo staken twee vormen de Atlantische Oceaan over: de lundu, een Afro-Braziliaanse dans, en de modinha, een sentimenteel kunstlied dat in de Braziliaanse salons geliefd was.

In de arbeiderswijken van Lissabon maakten gewone mensen daar iets nieuws van. De salonpolijst ging eraf en de emotie van de straat kwam ervoor in de plaats.

Door het verhaal loopt nog een tweede draad. De hele negentiende eeuw bleven mensen uit het binnenland naar Lissabon trekken, uit de Alentejo, de Beiras en Trás-os-Montes. Ieder bracht de zangtradities van zijn eigen streek mee. Lissabon werd zo een plek waar al die muzikale talen elkaar troffen, en misschien is de Fado uit die botsing ontstaan.

De eerste fadista die we bij naam kennen, is Maria Severa. Ze was prostituee in de wijk Mouraria en overleed in 1846, op haar 26e. Haar korte leven groeide uit tot legende en werd het onderwerp van romans, films en, in 1931, de eerste Portugese geluidsfilm. De vroegst gedocumenteerde stem van de Fado kwam dus uit de marge van de samenleving. Daar groeide deze muziek ook op, in de kroegen en straten van de armere wijken van Lissabon.

Hoe de Fado in elkaar zit

Een traditionele Fado-uitvoering draait om drie muzikanten. De fadista zingt. Een guitarrista speelt de Portugese gitaar, een peervormig instrument met twaalf snaren en een heldere, metalen klank die alleen Portugal kent. Een klassiek gitarist houdt de harmonie vast.

Dat is de kern. Soms komt er een basgitaar bij, maar in de traditionele vorm zijn er geen drums en is er geen versterking.

Muzikaal staat de Fado in een tweedelige maat, meestal 2/4 of 4/4, en hij beweegt tussen majeur en melodisch mineur.

De dichtvorm bepaalt de opbouw. Elke quadra (strofe van vier regels) of décima (strofe van tien regels) wordt een complete muzikale zin, dus op een refrein hoef je in de traditionele Fado meestal niet te wachten. De melodie volgt de woorden, niet andersom.

Wat een Fado-uitvoering levend maakt, is toch de improvisatie. Een goede fadista zingt de melodie niet letterlijk na. Die buigt noten, rekt lettergrepen op en zoekt tussen de geschreven regels de ruimte waar het rauwe gevoel naar boven komt. De Portugese gitaar antwoordt op dezelfde manier en speelt ter plekke om de stem heen.

Het lijkt meer op het samenspel bij een jamsessie in de jazz dan op een ingestudeerd klassiek recital. Elke uitvoering van dezelfde Fado is anders, omdat de gemoedstoestand van wie zingt elke avond anders is.

Eén melodie, veel gedichten

De vergelijking met jazz gaat verder dan de improvisatie. Een groot deel van het repertoire rust op de Fado Tradicional: melodieën waarop elk gedicht in de juiste versmaat past, zoals een jazzstandard elke solist verdraagt. Op Fado Vitória, van de componist Joaquim Campos, worden zowel Igreja de Santo Estêvão als Povo que Lavas no Rio gezongen, twee teksten die niets gemeen hebben behalve de muziek. De meeste van die melodieën dragen de naam van hun componist (Fado Vianinha is de Fado van Francisco Viana). Van de oudste, zoals Fado Menor en Fado Corrido, is de maker onbekend.

Die vrijheid maakt je ook kwetsbaar. Bij een Fado-canção, waarvoor één melodie op één tekst is geschreven, kan de kracht van het lied de fadista dragen. Bij een traditionele Fado gebeurt dat niet. Zonder een stem die tussen toonsoorten kan schakelen en zonder de smaak om te weten wat je met de melodie doet, zakt hij in. In de muzikale vormen van de Fado lees je hoe de twee soorten samen een avond vullen.

Niet alleen droevig

De Fado staat bekend als droevig, en hij gaat ook echt diep het donker in: verlies, verlangen, jaloezie, de pijn van het ouder worden.

Maar de traditionele Fado kent ook de Fado corrido, een lichtere, snellere vorm die vaak dient voor humoristische of satirische teksten. Er zijn Fado’s over de wijken van Lissabon die eerder als een feest klinken dan als een klaaglied. En er zijn Fado’s over een liefde die goed gaat, niet alleen over een liefde die voorbij is.

Dat droevige imago komt deels door wat het makkelijkst overkomt. Buitenlanders die Fado horen, pikken meestal eerst de weemoedige stukken op, omdat die emotie zonder uitleg over de taalgrens komt. Zit je een hele Fado-avond uit in een zaal in Porto of een casa de Fados in Lissabon, dan hoor je het hele spectrum. De beste fadista’s laten je lachen en maken je twee nummers later sprakeloos.

Poëzie in het middelpunt

Fado en poëzie zijn niet van elkaar los te maken. Veel van de beste Fadoteksten zijn geschreven door erkende dichters als Ary dos Santos, David Mourão-Ferreira en Florbela Espanca. Andere komen uit de anonieme volkstraditie en zijn generaties lang doorgegeven en aangepast.

Dat geleerde poëzie en volkspoëzie naast elkaar staan, is een van de dingen die de Fado onderscheiden. Een fadista zingt soms een tekst van een gevierde twintigste-eeuwse dichter en meteen daarna een traditioneel vers waarvan de maker al lang vergeten is. Ze wegen allebei even zwaar.

Door die literaire kant krijg je meer mee van een Fado-avond als je wat Portugees kent, of op zijn minst de vertalingen meeleest. De woorden zijn geen versiering. Ze zijn de reden dat de muziek bestaat, en de beste fadista’s zingen elke tekst alsof niemand die woorden ooit eerder hardop heeft uitgesproken.

Waar je Fado live hoort

Live Fado hoor je elke dag in drie steden: in Lissabon, waar hij ontstond, in Porto, dat een eigen Fadoscene heeft, en in Coimbra, de stad van de Fado de Coimbra, een aparte traditie met eigen vormen. Ga je voor het eerst? Dan zouden we je naar deze huizen sturen, één in elke stad.

Fadista en muzikanten geven een Fadoconcert bij Fado & Fado in Lissabon

Lissabon

Fado & Fado

Fadoconcert · vanaf € 20

Fadista zingt tijdens een Fadoconcert bij Fado Maior do Porto, Porto

Porto

Fado Maior do Porto

Fadoconcert · 60 min · vanaf € 15

Dagelijks Fadoconcert met Fado de Coimbra bij Fado ao Centro aan Rua Quebra-Costas, Coimbra

Coimbra

Fado ao Centro

Fadoconcert · 50 min · vanaf € 14

Alle huizen die we bespreken, vind je in onze gidsen voor Fado in Lissabon, Porto en Coimbra.

De Fado vandaag

Sinds 2011 staat de Fado op de Unesco-lijst van immaterieel erfgoed. Op de podia van nu hoor je van alles, van strikt traditionele uitvoeringen tot nieuwe composities die de grenzen van de vorm opzoeken.

Wat niet is veranderd, is de kern van een grote Fado-avond: een stem die elk woord meent, muzikanten die net zo aandachtig luisteren als ze spelen, en een publiek dat stil wil zijn. Daar vraagt de Fado nog altijd om. Het licht dimt, de zaal wordt stil en iemand begint te zingen over wat het betekent om te leven, sterfelijk te zijn en Portugees.

Delen Link gekopieerd