De muzikale vormen van de Fado (Lissabonse stijl)

Een Fado-avond in Lissabonse stijl wisselt tussen vier verschillende stijlen: Fado Tradicional, Fado-canção, marcha en folclore. Wie ze uit elkaar leert houden, krijgt veel meer van de avond mee.

Ricardo Pons 8 min leestijd
De muzikale vormen van de Fado (Lissabonse stijl)

De meeste mensen die in Lissabon een Fadohuis binnenlopen, verwachten één ding: trage, droevige liederen. Maar Fado is op zichzelf geen droevige muziek. De oudste vorm, de Fado Tradicional, heeft naast de klaagzang ook melodieën voor vreugde, spot en feest. Fadista’s kiezen zelf welk gedicht ze op die melodieën zingen. Veel van hen voelen zich wel aangetrokken tot het verdriet van de liefde, maar dat is een voorkeur en geen regel van de vorm.

Een typische set in Lissabonse stijl gaat langs vier verschillende stijlen: Fado Tradicional, Fado-canção, marcha en folclore. Twee daarvan komen van buiten de Fado. Op een Fado-avond worden ook die gezongen door fadista’s, begeleid door Portugese gitaar en klassieke gitaar, en in de frasering van de Fado.

Dit artikel gaat over de Fado in Lissabonse stijl. Die hoor je in de Fadohuizen van Lissabon, maar ook overal elders in het land waar fadista’s optreden die in deze traditie zijn gevormd. De stijl van Coimbra is een aparte traditie met eigen vormen. Daarover lees je meer in De muzikale vormen van de Fado (Coimbra-stijl).

Fado Tradicional

Dit is de grondvorm. Een refrein heeft de Fado Tradicional niet. De fadista neemt een traditionele melodie (de Fado Corrido, de Fado Menor, de Fado Alberto, de Fado Bailado en nog tientallen andere) en zingt daar het ene gedicht na het andere op. Eén melodie kan zo een onbeperkt aantal gedichten dragen.

Hier zit de improvisatie. Nergens heeft de fadista meer vrijheid om noten te buigen, lettergrepen te rekken en een eigen weg door de melodie te zoeken. Twee fadista’s die op dezelfde avond dezelfde Fado Corrido zingen, kunnen totaal verschillend klinken. Wil je begrijpen wat Fado eigenlijk is? Dan begin je bij de Fado Tradicional.

Fado-canção

Bij de Fado-canção hoort de melodie bij één bepaald gedicht, waarvoor ze gecomponeerd is. Meestal is er ook een refrein. De naam zegt het al (‘Fado-lied’). Hier ontmoet de taal van de Fado de bouw van een gewoon lied. De meeste van de bekendste Fadomelodieën horen in deze categorie thuis.

Binnen de Fado-canção bestaat een hele schaal. Sommige stukken liggen dicht bij de traditionele Fado, met dezelfde gitaartaal en dezelfde buigingen in de stem. Andere schuiven op naar het populaire lied, waar melodie en productie net zo zwaar wegen als de frasering van de Fado. Barco Negro is een duidelijk voorbeeld van die tweede kant. Melodie en herkomst komen uit het populaire lied, maar door de vertolking van Amália en de manier waarop de gitaren het stuk aanpakken, is het stevig in de Fado beland.

Aan diezelfde rand staan Abril em Portugal (‘Coimbra’), Chuva, Dia de Folga, Meu Amor de Longe en Uma Casa Portuguesa. Je hoort ze op veel Fado-avonden en ze slaan aan bij het publiek, ook al liggen hun wortels eerder in het populaire lied dan in de Fado zelf. Uma Casa Portuguesa wordt vaak gezien als de meest Portugese Fado die er is. Toch werd het lied in Mozambique geschreven, in een kosmopolitisch hotel. De tekst leest eerder als een satire op een arm, onderdrukt Portugal dan als een lofzang erop.

Voorbeelden: Ai Mouraria, Nem às Paredes Confesso, Vielas d’Alfama, Lágrima en Barco Negro.

Marcha

De marcha ontstond buiten de Fado, op de zomerse festas dos santos populares van Lissabon, de feesten voor de volksheiligen in juni. Het stuk bestaat uit twee delen: eerst een ontwikkeling in mineur, daarna een refrein dat openbreekt in majeur. Een marcha is lichter en ritmischer dan Fado, en het publiek klapt mee.

Op de Fado-avond kwam de marcha terecht via de vertolking. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw namen fadista’s marchas op in hun programma. Ze namen het tempo terug, zongen ze met de frasering van de Fado en lieten ze begeleiden door Portugese gitaar en klassieke gitaar. Het stuk houdt zijn herkomst als mars, maar hoe het gezongen en gespeeld wordt, is herkenbaar Fado.

Voorbeelden: Lisboa Antiga, Marcha d’Alfama, Cheira a Lisboa en Rosa ao Peito (oorspronkelijk De Rosa ao Peito, bekend geworden door Mariza).

Folclore

Onder folclore vallen de regionale liedtradities van Portugal, meestal feestelijk en meestal in majeur. Net als de marcha is folclore niet in de Fadohuizen van Lissabon ontstaan. Toch nemen fadista’s het al lang mee in hun sets, soms als rechtstreekse bewerking, soms als nieuwe compositie op volksmateriaal. Op een Fado-avond hoor je folclore zoals de Fado hem speelt, met dezelfde instrumenten, dezelfde zangtaal en vaak een tragere frasering.

Voorbeelden: Fadinho Serrano, Bailarico Saloio en Fadinho da Ti Maria Benta.

Een handig kenmerk: spoort iemand het publiek aan om in de maat te klappen, dan is het een marcha of folclore. Bij Fado Tradicional en Fado-canção blijft het in de zaal stil tot het lied is afgelopen.

Zo verloopt een Fado-avond in Lissabonse stijl

De vier stijlen komen niet in een vaste volgorde langs, maar een set in Lissabonse stijl heeft vaak wel een losse opbouw. Hij kan openen met een Fado-canção. Het publiek herkent de melodie, de zaal komt tot rust en de fadista kan op gang komen. Daarna volgt een stuk Fado Tradicional, waarin de improvisatie en het gesprek tussen de stem en de Portugese gitaar het echte werk doen. Een marcha of een folclore doorbreekt soms de emotionele spanning, zodat de zaal even kan uitademen en meeklappen. De set kan eindigen zoals hij begon, met een Fado-canção die het publiek mee de straat op neemt.

Vaak delen twee fadista’s de avond en wisselen ze elkaar af met korte sets. Wat ze zingen, kiezen ze allebei zelf, soms ter plekke en niet van een vaste lijst.

Delen Link gekopieerd