Ze werd bij toeval in Lissabon geboren.
Haar ouders waren er maar op bezoek. Ze bleven net lang genoeg voor de komst van Amália da Piedade Rodrigues op 23 juli 1920 en gingen daarna terug naar Fundão, waarbij ze haar bij haar grootouders achterlieten. Haar jeugd bracht ze door in Alcântara. Na de lagere school stopte ze met leren, werkte ze als naaister, daarna in een chocoladefabriek en daarna met haar zus Celeste als fruitverkoopster aan de kade.
Daar is niets bijzonders aan. Wat daarna kwam, is dat wel.
In 1940 was ze de best betaalde fadista van Portugal. Halverwege de jaren vijftig trad ze op in de Olympia in Parijs. In de jaren zestig noemde het tijdschrift Variety haar een van de vijf beste stemmen ter wereld. Toen ze in 1999 overleed, had ze in meer dan 68 landen op vijf continenten opgetreden, en Portugal riep drie dagen nationale rouw uit.
De Fado maakte Amália. En daarna maakte Amália van de Fado wat hij nu is.
‘Ik ging naar het buitenland met een klassieke gitaar en een Portugese gitaar en maakte een internationale carrière. Het was niet mijn Portugees en niet het gebrek aan spektakel. Het was mijn authenticiteit die won.’
Amália Rodrigues
Het meisje uit Alcântara
Een detail verdwijnt vaak in de grote biografie: Amália groeide niet op in Alfama, de wijk die het meest met de Fado wordt geassocieerd. Ze groeide op in Alcântara, een industriële havenwijk aan de andere kant van Lissabon. Ze werd niet in de Fado geboren. Ze liep er naartoe.
Haar grootouders verhuisden naar Alcântara toen ze zes was. Ze ging naar school, hield ermee op toen het gezin geld nodig had en ging aan het werk. Naaister. Chocoladefabriek. Fruitverkoopster aan de kade van Alcântara. Ze was verlegen, wat telkens terugkomt in alles wat ze over zichzelf zei. En ze zong graag voor de buren.
In 1935, op haar vijftiende, werd ze solist van de marcha van de Santos Populares van Alcântara. Drie jaar later, bij een auditie voor een Fadowedstrijd in de buurt, ontmoette ze Francisco da Cruz, een amateurgitarist met wie ze in 1940 trouwde. Het huwelijk hield in de praktijk twee jaar stand, al scheidden ze pas in 1949.
Haar professionele debuut maakte ze in juli 1939 in Retiro da Severa, een van de oude Fadohuizen van Lissabon. Binnen drie maanden was ze de hoofdact. Binnen een jaar verdiende ze één conto de réis per optreden, meer dan welke fadista vóór haar ook, terwijl ze nauwelijks twintig was.
Niet slecht voor iemand die kort daarvoor nog fruit verkocht op de kade.
Wat ze met de Fado deed
Amália zong Fado, maar ze trok hem ook in richtingen waar hij nooit was geweest, en bleef daar vijftig jaar aan trekken.
Toen ze begon, was Fado de muziek van de volkse wijken van Lissabon: liederen over liefde, verlies, het lot, de zee. Dat zong ze allemaal. Maar begin jaren vijftig begon ze gedichten van levende dichters (Pedro Homem de Mello, David Mourão-Ferreira) op te nemen en op Fadomelodieën te zetten. Niemand had dat eerder zo gedaan.
In 1962 volgde Busto, haar samenwerking met de Frans-Marokkaanse componist Alain Oulman. De openingstrack, ‘Asas Fechadas’, wordt alleen begeleid door piano. Geen Portugese gitaar. Geen klassieke gitaar. Niets dat naar Fado klonk. Oulman bracht een harmonische complexiteit waar de traditionele vorm nooit aan had geraakt, en Amália zong gedichten van de grote schrijvers van haar generatie: Mourão-Ferreira, Homem de Mello, Luís de Macedo en zijzelf.
De gevestigde orde was niet blij. Toen ze in 1965 Amália Canta Luís de Camões uitbracht (Fadobewerkingen van de nationale dichter uit de zestiende eeuw), haalde de ophef de voorpagina’s. Academici debatteerden of ze de Fado verhief of Camões verkleinde. Amália had weinig geduld voor die discussie. ‘Niemand kan een grote dichter kapotmaken door zijn verzen te zingen’, zei ze. ‘Is er iemand met meer Fado dan Camões? Com que voz chorarei meu triste Fado?’
Ze had natuurlijk gelijk. En de platen verkochten.
Dezelfde cyclus herhaalde zich haar hele loopbaan: elke nieuwe richting leverde critici op die vonden dat ze te ver ging, en publiek dat meer wilde. Frederico Valério’s orkestrale Fadocomposities in de jaren veertig. Oulmans harmonieën in de jaren zestig. Haar eigen poëzie in de jaren tachtig, op albums als Gostava de Ser Quem Era (1980) en Lágrima (1983): een vrouw die alleen de lagere school had afgemaakt en verzen schreef die blijven.
De dichters die samenkwamen in haar huis aan de Rua de São Bento (Ary dos Santos, Natália Correia, David Mourão-Ferreira, Vinicius de Moraes) kwamen omdat het de moeite waard was voor haar te schrijven. Alberto Janes kwam op een avond aan met ‘Foi Deus’ in zijn zak, ging achter de piano zitten en zong het slecht. Amália hoorde voorbij de uitvoering iets heel anders. Dat gehoor was, keer op keer, wat haar zo bijzonder maakte.
Hoe ze de wereld veroverde
De internationale carrière begon bijna bij toeval.
In 1943 werd ze uitgenodigd om op te treden op een gala in Madrid, georganiseerd door de Portugese ambassadeur. Ze ging, ontdekte de flamenco en werd verliefd op de Spaanse cultuur, een liefde die haar repertoire tientallen jaren zou kleuren. Het jaar daarop reisde ze voor het eerst naar Brazilië. Vier maanden in het Casino Copacabana. Radio Globo. Teatro João Caetano. In 1945 ging ze terug en bleef ze tien maanden, met haar eigen gezelschap.
Toen kwam de film die alles veranderde.
Os Amantes do Tejo (1955) was een Franse productie, geregisseerd door Henri Verneuil. Amália zong er ‘Barco Negro’ in, op een tekst van David Mourão-Ferreira. Het lied ging de grenzen over zoals Fado dat nog niet had gedaan. Bruno Coquatrix, de impresario van de Olympia in Parijs (toen de meest prestigieuze concertzaal ter wereld), nodigde haar in 1956 uit voor twee opeenvolgende seizoenen. De liveopname, Amália à l’Olympia (1957), werd wereldwijd verspreid en is nog steeds het album dat de meeste mensen met haar naam verbinden.
Parijs was niet haar eerste halte in het buitenland. In 1952 had ze al veertien weken in La Vie en Rose in New York gestaan. In 1953 was ze te zien in The Eddie Fisher Show, als eerste Portugese artiest op de Amerikaanse televisie. In 1966 trad ze op in het Lincoln Center en in de Hollywood Bowl, met het Los Angeles Philharmonic Orchestra onder leiding van André Kostelanetz. In 1969 toerde ze door de Sovjet-Unie: Leningrad, Moskou, Tbilisi, Jerevan, Bakoe. In 1970 volgde Japan voor het eerst, op de Expo ‘70. In 1973 gaf ze alleen al in Italië meer dan 80 concerten.
Aan het einde had ze in meer dan 68 landen opgetreden. Niet alleen voor Portugese migranten, maar voor iedereen die wilde luisteren.
Op het podium en het witte doek
Film
Amália’s verhouding tot de film loopt van 1947 tot 1965, met zeven speelfilms en een handvol korte films. Haar eerste kans kwam eerder en liep mis: in 1941 kreeg ze een rol in Pátio das Cantigas, maar de grimeur vond dat haar wenkbrauwen niet bij het scherm pasten. De rol ging naar iemand anders.
Ze kwam er toch. Capas Negras (1947) en Fado, História de uma Cantadeira (1947) waren allebei enorme kassuccessen, van het soort waarbij politiecordons nodig waren om de menigte in toom te houden. Voor de tweede won ze de prijs voor beste actrice.
De film die internationaal het meest telde, was Os Amantes do Tejo (1955), waarin ze ‘Barco Negro’ zong naast de Franse acteur Daniel Gélin. Tot haar andere speelfilms behoren Vendaval Maravilhoso (1949), Sangue Toureiro (1958, de eerste kleurenfilm van Portugal), Fado Corrido (1964) en As Ilhas Encantadas (1965), de enige waarin ze niet zingt.
Eén film maakte ze nooit. In 1967 nodigde Anthony Quinn haar op het M.I.D.E.M.-festival in Cannes uit om naast hem te spelen in een bewerking van Lorca’s Bodas de Sangre. Er werden brieven gewisseld. Alles was geregeld. Toen weigerde de nalatenschap van Lorca toestemming, vroeg Quinn haar een alternatief voor te stellen en deed Amália, verlegen als altijd, niets met dat verzoek. ‘Het was jammer’, zei ze jaren later.
Theater
Amália gaf eigenlijk de voorkeur aan het theater boven de Fadohuizen. Het publiek zat voor haar, niet om haar heen, en dat paste bij iemand met haar verlegenheid. En het applaus was anders. ‘Een hele schouwburg die klapt, geeft veel meer plezier’, zei ze tegen haar biograaf.
Ze debuteerde op het toneel in 1940 in het Teatro Maria Vitória, in Ora Vai Tu!, en speelde tot 1947 in meer dan een dozijn revistas (revueshows in vaudevillestijl) en operettes, ook in langere reeksen in Brazilië. Het belangrijkste theatermoment kwam in 1955, toen Vasco Morgado haar de titelrol gaf in A Severa, een stuk over de legendarische fadista uit de negentiende eeuw. Amália was zo bang dat ze na twee weken uit de productie probeerde te stappen. Ze werd overgehaald te blijven. ‘Ik riep de Severa naar mezelf toe’, zei ze achteraf. ‘Toen besefte ik dat ik veel meer kon.’
Discografie
Amália nam gedurende vijf decennia op bij labels als Continental, Melodia, Valentim de Carvalho (Columbia), Decca, Ducretet-Thomson en Festival. Hieronder staan haar belangrijkste uitgaven.
1945-1955: de klassieke jaren
Haar eerste opnames maakte ze in 1945 in Brazilië voor het label Continental: ‘Perseguição’ en ‘As Penas’. Die vroege albums putten uit het traditionele Fadorepertoire (Fado Malhoa, Fado Hilário, Fado do Ciúme) naast Spaanse liedjes waar ze in Madrid verliefd op was geworden, onder andere ‘Ojos Verdes’, ‘Carmencita’ en ‘Los Piconeros’.
In 1952 nam ze in Abbey Road in Londen ‘Foi Deus’ (Alberto Janes), vroege gedichten van Mourão-Ferreira en ‘Uma Casa Portuguesa’ op voor het label Valentim de Carvalho.
Amália à l’Olympia (1957): haar beroemdste album, live opgenomen in de Olympia in Parijs. Wereldwijd verspreid. Het album om mee te beginnen als je haar nog niet kent.
Amália à Bobino (1960): live in Bobino in Parijs, met Portugese, Spaanse, Braziliaanse en Franse liedjes. Een goed document van haar bereik.
1962-1968: de poëtische revolutie
Busto (1962, Valentim de Carvalho): het album dat de Fado veranderde. Gecomponeerd door Alain Oulman, geopend met ‘Asas Fechadas’ op solopiano, met gedichten van Pedro Homem de Mello (‘Povo Que Lavas no Rio’), David Mourão-Ferreira (‘Abandono’, ‘Maria Lisboa’) en Amália zelf (‘Estranha Forma de Vida’). Eerst uitgebracht in het Verenigd Koninkrijk, daarna in Frankrijk, Zuid-Afrika en Japan.
Amália for Your Delight (1963). Amália Canta Luís de Camões (1965, 45 toeren): ‘Erros Meus’, ‘Lianor’, ‘Dura Memória’, allemaal getoonzet door Oulman. De ophef die de voorpagina’s haalde. Fado Português (1965): gedichten van José Régio, Luís de Macedo, Homem de Mello en Alexandre O’Neill.
Vou Dar de Beber à Dor (1968): haar bestverkochte album in Portugal. Later vertaald in het Frans, Italiaans en Spaans.
1970-1978: de meesterwerkjaren
Com Que Voz (1970): door velen beschouwd als haar beste plaat. Gedichten van Camões, Cecília Meireles, Manuel Alegre en David Mourão-Ferreira, muziek van Alain Oulman. Met ‘Trova do Vento Que Passa’, ‘As Mãos Que Trago’, ‘Gaivota’ en de titeltrack.
Amália / Vinicius (1970, Decca): opgenomen in haar woonkamer op 19 december 1968, met Vinicius de Moraes, Natália Correia, Ary dos Santos en David Mourão-Ferreira. Een van die platen waarbij je het gevoel krijgt dat je erbij zit.
Cantigas de Amigos (1971): middeleeuwse Galicisch-Portugese troubadourpoëzie, met Natália Correia en Ary dos Santos. A Una Terra Che Amo (1973): Italiaanse regionale liederen, na haar tournee van 80 concerten door Italië. Amália & Don Byas (1973, Columbia): haar stem die improviseert naast de Amerikaanse tenorsaxofonist Don Byas, met onder andere ‘Coimbra’, ‘Libertação’ en ‘Estranha Forma de Vida’.
Amália no Café Luso (opgenomen in 1955, uitgebracht in 1976): beschouwd als het mooiste document van haar optredens in Lissabon. Le Cadeau de la Vie (1976, Unesco): een compilatie die haar naast John Lennon, Maria Callas en Daniel Barenboim plaatst. Cantigas numa Língua Antiga (1977): opnieuw Oulman, teksten van Camões, Homem de Mello, Manuel Alegre en Ary dos Santos.
1980-1990: de albums van de dichteres
Gostava de Ser Quem Era (1980) en Lágrima (1983): allebei volledig op Amália’s eigen gedichten, met muziek van Carlos Gonçalves en Fontes Rocha. ‘Lavava no Rio Lavava’, ‘Morrinha’, ‘O Fado Chora-se Bem’, ‘Grito’. Een vrouw die alleen de lagere school had afgemaakt en poëzie schreef die blijft. Haar verzamelde gedichten verschenen in 1997 als Versos.
O Senhor Extraterrestre (1982): een lichtere uitstap. Twee komische composities van Carlos Paião, waaronder een lied over een alien die een weduwe in Lissabon bezoekt en om bacalhau vraagt. Vreemd, grappig, heel Portugees.
Amália na Broadway (opgenomen in 1965, onder leiding van Norrie Paramor): ‘Who Will Buy’, ‘Summertime’, ‘The Nearness of You’. Ja, echt.
Obsessão (1990): haar laatste studioalbum. Nieuwe liederen op teksten van grote dichters, meestal gecomponeerd door haar persoonlijke gitarist Carlos Gonçalves.
Haar laatste concert gaf ze in 1994 in het Coliseu dos Recreios in Lissabon.
De vrouw zelf
De onderscheidingen vullen een lange lijst: het Légion d’honneur van president Mitterrand in 1991, het Grootkruis van de Orde van Sint-Jacobus van het Zwaard van president Mário Soares in 1990 (op het podium van het Coliseu dos Recreios uitgereikt, voor een uitverkochte zaal), de Ordre des Arts et des Lettres van Frankrijk in 1985 en de M.I.D.E.M.-prijs voor bestverkopende artiest van Portugal in de tweede helft van de jaren zestig drie jaar op rij, een onderscheiding die verder alleen de Beatles ten deel viel. Toronto riep 6 oktober in 1985 uit tot Official Amália Rodrigues Day. Italië gaf haar in 1973 de Diapasão de Ouro en de Trullo d’Oro.
Maar wat de onderscheidingen niet laten zien, is het andere deel van haar leven.
Haar hele loopbaan gaf ze benefietconcerten, waarvan ze de gages schonk aan het Rode Kruis, de Portugese Liga tegen Kanker en de Portugese Liga tegen Aids, in een tijd waarin dat laatste doel nog zwaar gestigmatiseerd was. Ze steunde Timorese vluchtelingen. Ze gaf in de jaren van Salazar stilletjes financiële steun aan antifascisten, het soort dingen dat niet in officiële biografieën terechtkomt. Haar huis aan de Rua de São Bento stond open voor dichters, muzikanten, intellectuelen en iedereen die ze mocht, ongeacht politiek, achtergrond of wat het regime van hen vond.
Haar regel was eenvoudig: ‘In mijn huis knip ik niemand de vleugels.’
Toen iemand haar vroeg naar de lhbtq-gemeenschap, zei ze: ‘Over de aard van mensen valt niet te discussiëren.’
Ze trouwde twee keer. Haar tweede man, César Seabra, overleed in 1997, na 42 jaar samen. Zelf stierf ze twee jaar later, op 6 oktober 1999, thuis aan de Rua de São Bento. Ze was 79.
In 2001 werd haar stoffelijk overschot overgebracht naar het Panteão Nacional, als eerste Portugese vrouw die die eer kreeg. In 2011, toen de Unesco de Fado op de lijst van immaterieel erfgoed van de mensheid plaatste, erkende het kandidaatschap uitdrukkelijk haar rol om dat mogelijk te maken.
Waar je hierna heen gaat
Haar huis aan de Rua de São Bento 193 in Lissabon is nu de Fundação Amália Rodrigues, Casa-Museu, van dinsdag tot en met zondag open van 10.00 tot 18.00 uur. Dezelfde kamers waar ze woonde, repeteerde en die legendarische avonden met dichters en muzikanten gaf. Het bezoek waard.
Het Museu do Fado heeft de meest complete collectie over haar leven en loopbaan: kostuums, opnames, foto’s en een vaste tentoonstelling waarin ze als de centrale figuur van de Fadogeschiedenis wordt behandeld. Dat is ze ook.