De eerste dertig jaar van zijn leven woonde hij in Porto. Overdag repareerde hij elektrische bedrading, en vanaf zijn zestiende speelde hij ’s avonds Portugese gitaar. Daarna verhuisde hij naar Lissabon en stond hij uiteindelijk met Amália Rodrigues op het podium van Lincoln Center.
Dat is in het kort het leven van José Fontes Rocha. De langere versie loopt door meer dan vijftig jaar Fado, honderden opnames en een lijst fadista’s die hij begeleidde en die leest als een appèl van de tweede helft van de twintigste eeuw: Amália Rodrigues, Maria Teresa de Noronha, Fernando Maurício, Maria da Fé, Carlos do Carmo, Camané, Joana Amendoeira. Hij componeerde ook melodieën die standaardwerk werden in het Lissabonse repertoire, en in 2005 won hij de Prémio Amália Rodrigues voor beste Fadocomponist. Zijn leven begon in een parochie aan de westrand van Porto, en hij zou herinnerd worden als een van de musici die de manier waarop de Portugese gitaar wordt bespeeld hebben gerevolutioneerd.
Een jeugd in Porto
Fontes Rocha werd op 20 september 1926 geboren in Ramalde, toen een arbeidersparochie aan de rand van Porto. De familie was aan beide kanten muzikaal. Zijn grootvader van vaderskant, Joaquim Rocha, dirigeerde de Banda de Santiago, een burgerlijke blaaskapel, en begon de jongen op zijn twaalfde solfège en viool te leren. Zijn vader, António da Silva Rocha, speelde Portugese gitaar en liet hem zien hoe je er een vasthoudt.
Op zijn zestiende pakte hij de gitaar serieus op, en vanaf dat moment was hij autodidact. Er was geen beroemde meester, geen opleiding aan een conservatorium in Coimbra. Hij leerde het zoals de meeste gitaristen in die tijd: door naar platen te luisteren en andere spelers na te spelen. De radio bracht Armandinho de huiskamers van Porto binnen. De 78-toerenplaten van Jaime Santos en Raul Nery deden de rest.
In zijn twintiger jaren was de gitaar een hobby. Hij werkte als elektricien in het noorden van Portugal en speelde in amateurkringen voor Fado in Porto, zonder dat er een carrière in de muziek in het verschiet leek te liggen. De meeste provinciale gitaristen van zijn generatie bleven precies waar Fontes Rocha op zijn dertigste stond. Lissabon was ver weg, en de Fadohuizen zaten niet op nieuwkomers te wachten.
Op zijn dertigste naar Lissabon
De verhuizing kwam in 1956, op persoonlijke uitnodiging. José Nunes, een van de gevestigde Lissabonse gitaristen van die tijd, hoorde Fontes Rocha spelen en nodigde hem uit naar het zuiden te komen. Hij nam de baan aan en het gereedschap van de elektricien verdween voorgoed in een la.
Zijn eerste vaste optreden had hij in Restaurante Patrício aan de Calçada de Carriche, toen een serieus Fadohuis. Vandaar trok hij langs de zalen die ertoe deden: Adega Mesquita in Bairro Alto, Pampilho, Taverna do Embuçado, Senhor Vinho. Dat waren de huizen waar de beste fadista’s van die tijd elke avond zongen, en een gitarist die een zaal kon lezen en de ademhaling van een zanger kon volgen, was altijd gewild.
In Adega Mesquita ontmoette hij Amália Rodrigues.
Twaalf jaar met Amália
Begin jaren zestig was Amália de beroemdste Portugese artiest ter wereld, en werd haar kernensemble opnieuw opgebouwd. Fontes Rocha sloot zich bij de groep aan en bleef er ongeveer twaalf jaar, in de studio en op tournee. Hij speelde mee op de concerten in Lincoln Center in het seizoen 1969-1970, met het orkest van André Kostelanetz. In 1968 stond hij op het podium van de Olympia in Parijs. Met haar toerde hij door Europa, Brazilië, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie.
Hij speelde ook op Com Que Voz (1970), het album dat veel mensen als Amália’s meesterwerk beschouwen. Jaren later noemde hij het ‘het beste werk’ uit haar carrière, het album waarop alles samenkwam: de composities van Alain Oulman, de gedichten van Camões en David Mourão-Ferreira, de zangeres op het hoogtepunt van haar kunnen en de gitaarpartijen die nog steeds door elke serieuze speler van het instrument worden bestudeerd.
De samenwerking eindigde niet toen het officiële partnerschap ophield. In de jaren tachtig, toen Amália haar eigen gedichten schreef en albums opnam als Gostava de Ser Quem Era (1980) en Lágrima (1983), componeerde Fontes Rocha de muziek bij verschillende ervan, waarvan ‘Lavava no Rio Lavava’ en ‘Trago Fado nos Sentidos’ tot de meest blijvende horen. Een gitarist die als haar begeleider begon, werd een van de componisten aan wie ze haar eigen woorden toevertrouwde.
De Porto-connectie in de praktijk
Mensen vragen zich weleens af of Fontes Rocha een gitarist uit Lissabon was of uit Porto. Het eerlijke antwoord is: allebei, op verschillende manieren.
Hij werd geboren in Porto en leerde daar gitaar spelen. Zijn eerste jaren als speler speelden zich helemaal af in het noorden van Portugal. Het accent in zijn spel, als je ernaar luistert, is de iets zwaardere linkerhand die oudere gitaristen uit Porto vaak hadden: meer gewicht op de bassnaren, minder van de zeer snelle ornamentiek met de rechterhand die bij de Lissabonse school van de jaren zestig hoorde. Het is een kleinigheid, maar je hoort het op de platen.
Ook nadat hij zich in Lissabon had gevestigd, bleef hij fadista’s uit Porto begeleiden. Beatriz da Conceição, in 1939 in Porto geboren en een van de grote Portugese stemmen van haar generatie, zong zijn compositie ‘Eu Preciso de Te Ver’ (met woorden van de dichter uit Porto Vasco de Lima Couto) in 1996 op het project Tears of Lisbon. Hij speelde de jaren tachtig en negentig door met haar en met andere fadista’s met wortels in het noorden.
De band met Porto is dus echt, maar na 1956 grotendeels indirect. Hij had geen Fadohuis in de Ribeira. Hij trad niet regelmatig op in zalen als Mal Cozinhado of Casa da Mariquinhas. Wat hij wel deed: de gitaarstijl die hij in Porto had geleerd verbinden met de Lissabonse tradities van Raul Nery en Jaime Santos, en spelen met fadista’s uit het noorden wanneer het werk hen samenbracht. Voor zangers uit Porto van zijn generatie was Fontes Rocha een van de gitaristen die hun muziek dicht bij huis hielden, ook nadat zij naar de hoofdstad waren verhuisd.
Composities en opnames
Fontes Rocha schreef tientallen Fado’s. Wat bleef hangen: ‘Quentes e Boas’, ‘Fado Isabel’ en ‘Anda o Sol na Minha Rua’, nu allemaal standaardwerk in het Lissabonse repertoire. Hij schreef ook instrumentale stukken, waaronder ‘Valsa em Si Menor’, die opduiken in recitals voor Portugese gitaar.
Als bandleider nam hij drie albums guitarradas op, de instrumentale traditie waarin de Portugese gitaar zonder zanger de melodie draagt. De lp Guitarra, Acordeão e Viola uit 1967 (Rapsódia LDF 015), met Fernando Ribeiro en Pedro Leal, is een van zijn eerste studio-opnames buiten het werk met een fadista om. Als begeleider is zijn discografie enorm. Ze loopt van de eerste sessies met Amália begin jaren zestig via ‘Por Morrer Uma Andorinha’ van Carlos do Carmo, de late opnames van Maria Teresa de Noronha en de nummers met Beatriz da Conceição uit de jaren negentig tot tientallen opnames met Camané en Joana Amendoeira in de jaren 2000.
Hij sloot zich aan bij het gitaarensemble van Raul Nery, samen met Júlio Gomes en Joel Pina, en werd een vaste kracht in de studiosessies die het geluid van de Portugese gitaar in de jaren zeventig en tachtig bepaalden. Vanaf 1958 was hij lid van de Sociedade Portuguesa de Autores en vanaf 1978 geregistreerd cooperator.
Laatste jaren en erkenning
Hij bleef spelen tot in zijn tachtiger jaren. De Prémio Amália Rodrigues voor beste Fadocomponist kwam in 2005, tientallen jaren na het grootste deel van zijn beroemdste werk. Een eerbetoonconcert in Forum Lisboa in oktober 2006, een paar weken nadat hij tachtig was geworden, bracht jongere gitaristen op het podium, onder wie zijn eigen kleinzoon Ricardo Rocha. Ricardo Rocha had in 2006 dezelfde prijs gewonnen voor beste Portugese gitaar, zodat de familielijn doorliep.
Fontes Rocha overleed op 15 augustus 2011 in Lissabon, op zijn vierentachtigste. Hij was een voorbeeld van zeldzaam virtuoos vakmanschap en toewijding aan de Portugese gitaar, een centrale figuur in de generatie gitaristen na Armandinho, de spelers die het instrument uit zijn begeleidende rol haalden en er iets van maakten waarop een fadista kon leunen en waarvoor een componist kon schrijven.
Als je ooit een opname van Amália uit de late jaren zestig of vroege jaren zeventig hebt gehoord, met die van binnenuit verlichte kwaliteit die de gitaarpartijen onder haar stem hebben, is de kans groot dat je Fontes Rocha hebt gehoord. Hij is een van de redenen dat die platen nog steeds zo klinken.
Waar je naar kunt luisteren
Het voor de hand liggende beginpunt is Com Que Voz (Amália Rodrigues, 1970), waarop zijn gitaarwerk is verweven met Oulmans zettingen van Camões. De live-opnames van Amália à l’Olympia en het materiaal van Lincoln Center uit de tournee van 1969-1970 laten zien wat hij op het podium kon. Om zijn stem als componist te horen zoek je de Amália-albums Gostava de Ser Quem Era (1980) en Lágrima (1983), met de liedjes die hij schreef bij haar eigen gedichten.
Zijn guitarradas met het ensemble van Raul Nery zijn het zuiverste document van hoe hij speelde zonder zanger. Luister naar het gewicht in de bassnaren. Daar is Porto gebleven, tot het einde toe.