Martinho d'Assunção

Martinho d'Assunção (1914-1992) wordt vaak de uitvinder van de klassieke gitaar in de Fado genoemd. Als wonderkind op het instrument gaf hij de begeleidende klassieke gitaar haar moderne rol, de harmonie dragen onder de Portugese gitaar, en hij componeerde de muziek van ‘Fado Faia’, een van de meest opgenomen melodieën van het repertoire.

Martinho d'Assunção, Gitarist

De meeste Fadoliefhebbers hebben een melodie van Martinho d’Assunção gehoord zonder zijn naam te kennen. Fado Faia is van hem, en ook de muziek van Balada para uma Velhinha; ze zijn allebei zo vaak gezongen dat ze anoniem aanvoelen, zoals de beste Fado’s uiteindelijk doen. Erachter zat een klassiek gitarist die zo bekwaam was dat hij geregeld de man wordt genoemd die de klassieke gitaar van de Fado heeft uitgevonden.

Hij werd in 1914 in Lissabon geboren, in de parochie Santos-o-Velho aan de rivier, als zoon van een Fadodichter met dezelfde naam. De vader schreef de woorden; de zoon zou zijn leven wijden aan het instrument dat ze draagt.

Een wonderkind op de klassieke gitaar

De roeping kwam vroeg. Als jongen probeerde hij de Portugese gitaar, de mandoline en de viool voordat hij bij de klassieke gitaar bleef, het ritme- en harmonie-instrument dat onder elk Fadoensemble ligt. Hij was nauwelijks meer dan een kind toen hij voor het eerst op het podium stond naast Armandinho, de torenhoge gitarist van die tijd, en een Lissabons muziekblad dat een concert van hem uit 1927 besprak, stond verbaasd over het kunnen van zo’n ‘kleine klassieke gitarist’. Een gerespecteerde leraar van die tijd nam hem als leerling aan en gaf hem een basis in lezen en theorie die hem van de meeste tijdgenoten onderscheidde.

Die vorming telde. De beste Fadogitaristen van zijn generatie speelden briljant maar lazen geen noten, en velen leerden er volgens hemzelf een beetje van van hem.

Een reizend musicus

Begin jaren dertig was hij een werkend professional met een internationaal podium. In 1932 toerde hij langs de eilanden van Madeira en de Azoren als begeleider van Armandinho, de zangeres Ercília Costa en anderen. Het jaar daarop voer hij nog verder, als lid van een reizend gezelschap van Fadoartiesten dat Angola, Mozambique en het toenmalige Rhodesië aandeed, samen met Berta Cardoso en dezelfde kring van musici.

Terug in Lissabon liep zijn loopbaan langs de Fadohuizen van de stad: Salão Jansen, Casablanca, Solar da Alegria, Café Mondego, Luso, Toca, Faia en een dozijn andere. Wie decennialang in Lissabon live Fado hoorde, had een goede kans dat de klassieke gitaar die hij hoorde de zijne was.

De gitaarensembles

Hij was nooit alleen begeleider; hij bouwde ensembles. Eind jaren dertig leidde hij een gitaargroep met een vaste zanger, en in de jaren veertig speelde hij in een reeks beroemde formaties die hem koppelden aan de toonaangevende gitaristen van die tijd. De belangrijkste kwam rond 1949: het Quarteto Típico de Guitarras, waarin zijn klassieke gitaar naast twee Portugese gitaren stond en, op bas, een jonge speler genaamd Joel Pina. Martinho was het die Pina de viola baixo in handen gaf en zei dat hij die moest leren, een kleine beslissing die de Fado een van zijn bepalende instrumentalisten schonk.

Hij begeleidde ook de grote stemmen van de traditie. Samen met de gitarist Francisco Carvalhinho vormde hij het duo achter Alfredo Marceneiro op klassieke opnames, en zijn klassieke gitaar duikt op in baanbrekende opnames uit het midden van de eeuw, waar hij het onopvallende, essentiële werk deed om de harmonie stabiel te houden zodat de gitaar erboven kon zingen.

‘Fado Faia’ en het liedboek van de componist

Hoe groot hij als speler ook was, zijn langste bereik heeft hij als componist. Fado Faia, op woorden van João Linhares Barbosa, werd een van de meest opgenomen melodieën van het hele repertoire, gezongen door Amália Rodrigues, Berta Cardoso, Anita Guerreiro en vele anderen, en op plaat gezet in Brazilië en Spanje. Hij schreef Fado do Chiado op een tekst van Ary dos Santos, Bom Dia Meu Amor op een tekst van Vasco de Lima Couto en Lisboa da Beira-Mar op een gedicht van Alfredo Meca. Naast het componeren gaf hij les op het instrument, en hij deed net zoveel als wie ook in zijn tijd om het door te geven.

Muzikaal leider van ‘Um Homem na Cidade’

In 1977 nam Carlos do Carmo Um Homem na Cidade op, een conceptalbum met Lissabonse gedichten dat een van de meest bewonderde Fadoplaten ooit werd, en Martinho d’Assunção had de muzikale leiding. Het schema dat hij ontwierp gebruikte het traditionele gitaarkwartet, twee Portugese gitaren, klassieke gitaar en viola baixo, maar zette de twee Portugese gitaren in voortdurend contrapunt tegenover vaste begeleidingsfiguren, een opzet die lang daarna nog bepaalde hoe de Fado werd begeleid. Hij componeerde ook Balada para uma Velhinha, een stuk uit het repertoire van Carlos do Carmo dat ver buiten Portugal wordt bewonderd.

De jaren in de Faia en een laatste trio

In zijn latere jaren werkte hij bijna uitsluitend in de Faia, het Lissabonse huis van de zangeres Lucília do Carmo. Toen dat sloot, vormde hij met Arménio de Melo en zijn kleinzoon Vital Assunção het Trio de Guitarras de Martinho d’Assunção, en later de groep Opus Fado, die een zanger aan de bezetting toevoegde. Met die formaties speelde hij in de Lissabonse Fadohuizen en toerde hij in het buitenland, met onder meer concerten in Zweden, Frankrijk en Duitsland.

Hij overleed in maart 1992, een paar weken voor zijn achtenzeventigste verjaardag.

Waar je naar kunt luisteren

De duidelijkste plek om hem te leren kennen is Um Homem na Cidade (Carlos do Carmo, 1977), waarop zijn arrangeerhand op elk nummer te herkennen is. Voor Martinho de componist zoek je een willekeurige opname van Fado Faia, een melodie die zo breed is gezongen dat ze deel van de gemeenschappelijke taal van de Fado is geworden. Om zijn klassieke gitaar zelf te horen luister je naar de opnames van Alfredo Marceneiro uit de jaren vijftig en zestig, waarin zijn spel het middelpunt vormt van het klassieke Lissabonse geluid.

Meer gitaristen

Armandinho

Gitarist

Armandinho

Armando Augusto Freire (1891-1946) was de gitarist die de Portugese gitaar tot soloinstrument maakte. Hij componeerde Fado da Adiça, dat nog elke avond in Lissabon klinkt, en Fado Alexandrino Estoril, plus tientallen andere stukken.

Lees meer over Armandinho
Fontes Rocha

Gitarist

Fontes Rocha

José Fontes Rocha (1926-2011) begeleidde Amália Rodrigues twaalf jaar en gaf een halve eeuw lang vorm aan het geluid van de Portugese gitaar in de Fado. Hij werd geboren in Ramalde, Porto, leerde daar het instrument en verhuisde op zijn dertigste naar Lissabon.

Lees meer over Fontes Rocha
Joel Pina

Gitarist

Joel Pina

Joel Pina (1920-2021) gaf de Fado een instrument waar die een eeuw buiten had gekund: de viola baixo. Zeven decennia lang was hij het anker van de ensembles achter Amália Rodrigues en Maria Teresa de Noronha, en de baslijn die hij bedacht is nog steeds degene die jongere spelers volgen.

Lees meer over Joel Pina
Bekijk alles