Vóór Joel Pina bestond een Fadoensemble uit Portugese gitaren en een klassieke gitaar, met niets eronder. Zeventig jaar lang zette hij daar iets onder: een baslijn op de viola baixo, de diepklinkende bas-viola die in de muziek geen echte plek had tot hij haar die gaf. Aan het eind van zijn leven werkte elke serieuze speler van het instrument op de een of andere manier vanuit de taal die hij had opgebouwd.
Musici noemden hem ‘de Professor’, en ze meenden het. Hij begeleidde Amália Rodrigues meer dan dertig jaar, zat in het ensemble achter Maria Teresa de Noronha en speelde op honderden van de opnames die het geluid van de Fado in de tweede helft van de twintigste eeuw vastlegden. Hij overleed in februari 2021 in Cascais, een paar dagen voor zijn honderdeneerste verjaardag.
Van Rosmaninhal naar een Lissabons podium
Hij werd in 1920 geboren in Rosmaninhal, een groot dorp in de gemeente Idanha-a-Nova, in de Beira Baixa in het binnenland. Er was muziek in het dorp, ook al was er geen conservatorium: op zijn achtste begon hij mandoline te spelen en op zijn negende leerde hij noten lezen van een plaatselijke timmerman die het toevallig kon. Dat detail zegt veel over waar zijn generatie musici echt vandaan kwam, ver van de salons van Lissabon en dichter bij de werkbank.
In 1944 verhuisde hij op zijn vierentwintigste naar Lissabon. Hij kwam aan als gitarist, speler van de Portugese gitaar, en koos pas later het instrument dat hem zou bepalen. Die overstap was niet zijn eigen idee. Het was een uitnodiging, en die kwam van Martinho d’Assunção.
Het kwartet waar het mee begon
Rond 1949 stelde Martinho d’Assunção een Quarteto Típico de Guitarras samen, een ensemble dat net zo goed geschreven muziek als Fado moest spelen. Hij had een bas nodig en wendde zich tot Pina, die nog nooit een viola baixo had aangeraakt. De opdracht was kortaf en zelfverzekerd: jij leest noten, dus over zes dagen speel je het. Pina deed het.
De groep speelde serieus concertrepertoire, voor getokkelde snaren gearrangeerd: marsen van Schubert en Mozart, Brahms, een passage van Wagner, alles van het blad gelezen en zo lang gerepeteerd tot niets meer haperde. Ze traden op voor de nationale radio maar maakten nooit een plaat, en het kwartet bestond maar een paar jaar. Toch telde het. Daar leerde Pina het instrument, en daar kreeg hij de overtuiging dat een begeleiding gecomponeerd en gestructureerd kon zijn, en niet alleen geïmproviseerd achter een zanger.
Toen het kwartet uiteenviel, stuurde Martinho hem naar de Adega Machado, toen een van de grote Fadohuizen van Lissabon, ‘de salon van de stad’, zoals Pina het noemde. Daar ontmoette hij Amália Rodrigues en leerde hij, in zijn eigen woorden, dat Fado geen rekenkunde is. Je speelt het niet volgens twee-en-twee-is-vier. Het ligt dichter bij inspiratie, en elke muzikant kleurt de harmonie op zijn eigen manier.
Een eigen baslijn
Zijn echte vernieuwing was simpelweg dat hij er was. Zoals hij graag opmerkte: de Fado had een eeuw lang zonder bas gekund. In de oude ensembles zaten geen violas baixo. Hij was een lange periode van zijn loopbaan de enige speler die die partij in de muziek droeg, en de manier van begeleiden die hij uitwerkte was, zo benadrukte hij, zijn eigen. Hij erfde geen traditie op het instrument. Hij begon er een.
Die taal overleefde hem. De bassisten die daarna in de Fado kwamen, meten zich aan zijn opnames, en zijn bereik ging verder dan het genre: een generatie Portugese rockmusici noemde hem, zonder ironie, de grootste viola baixo-speler die er was.
Hij componeerde ook. Madrugada, een instrumentaal stuk van rond 1965, werd in de Verenigde Staten uitgebracht, een zeldzaamheid voor een Fadobegeleider uit die tijd, en een teken dat hij zichzelf als meer dan een begeleider zag.
De jaren met Amália
Van 1966 tot de dood van Amália Rodrigues in 1999 maakte Pina deel uit van de kerngroep die met haar reisde en opnam. Eind jaren vijftig was hij toegetreden tot het gitaarensemble onder leiding van Raul Nery, samen met onder anderen Fontes Rocha, de formatie die van het eind van de jaren vijftig tot in de jaren zeventig het referentiepunt voor Fadobegeleiding werd. Hetzelfde ensemble begeleidde Fernando Farinha en nam de dicht gearrangeerde sessies op die de periode bepaalden.
Laat in Amália’s leven viel het Pina bij een openbaar eerbetoon toe om te spreken namens alle Portugese gitaristen en klassieke gitaristen die hun hele loopbaan achter haar hadden gestaan. Hij beschreef de vreemde omkering van die avond, de musici op het podium terwijl de zangeres vanuit een loge toekeek, en maakte een stil punt over het lot van de begeleider: zij kenden haar aan haar stem en zagen haar gezicht bijna nooit, omdat ze altijd met haar rug naar hen toe zong. Een betere beschrijving van het vak heeft bijna niemand gegeven.
‘De Professor’
De bijnaam was verdiend, niet uitgereikt. Pina gaf les, formeel en informeel, en had stevige opvattingen over de waardigheid van de musici achter de zanger, in een tijd waarin hun namen zelden op de affiches kwamen. Hij bleef spelen en nadenken over de muziek tot hij tegen de honderd liep, woonde alleen en hield, zonder valse bescheidenheid, vol dat hij een fadista was in eigen recht, ook al zong hij nooit. Hij wist, zei hij, wanneer iets echt Fado was en wanneer niet, en het echte werk bracht hem nog altijd tranen in de ogen.
Waar je naar kunt luisteren
Begin met zijn werk achter Maria Teresa de Noronha vanaf ongeveer 1961, waar de viola baixo helder onder de gitaar zit en je precies hoort wat hij aan het ensemble toevoegde. Vanaf daar zit hij op bijna elke opname van Amália Rodrigues tussen de late jaren zestig en de jaren negentig ergens in de groep. Voor Pina als componist, en niet als begeleider, zoek je Madrugada, het instrumentale stuk dat hij midden jaren zestig schreef en opnam.