Ze bleef altijd bij Porto horen, ook nadat Lissabon haar had opgeëist.
Beatriz da Conceição Mendes Lage werd op 21 augustus 1939 in Porto geboren, en de stad bleef de rest van haar leven in haar stem zitten. Bijna haar hele loopbaan werkte ze in Lissabon, waar ze zong, opnam en in 2015 overleed. Niets daarvan sleep de noordelijke rand van haar spraak af. Andere fadista’s werkten eraan om als Lissabon te klinken. Beatriz werkte eraan om als Beatriz te klinken.
Ze geldt als een van de drie of vier belangrijkste figuren in de geschiedenis van de Fado van de afgelopen halve eeuw. Dat is een zwaar oordeel over een zangeres die nooit het publiek van Amália bereikte en dat ook nooit wilde. Ze zong in kleine zalen, laat, voor mensen die wisten waar ze naar luisterden.
‘Jij zingt op je eigen manier en heel goed. Dat is het mooie.’
Lucília do Carmo, tegen Beatriz da Conceição
Een jeugd in Porto
Haar vader verkocht van deur tot deur schoenen. Haar moeder werkte in een knopenfabriek en stierf toen ze 29 was, toen Beatriz acht was. Daarna viel het gezin uiteen. Een buurvrouw nam haar een tijd in huis, daarna een arme tante met strikte ideeën over properheid. Haar vader hertrouwde. Er was een jongere broer. Zo’n situatie maakt kinderen hard, en Beatriz werd hard.
Ze kwam tot de vierde klas. Naar eigen zeggen werd ze van twee scholen gestuurd omdat ze de les verstoorde. Vanaf haar dertiende werkte ze met naald en draad: ze leerde het naaisterberoep dat de meeste meisjes uit de arbeidersklasse in Noord-Portugal in die tijd leerden. Op haar achttiende kreeg ze een dochter van een man die elf jaar ouder was. Ze trouwden. Hij ging weg, en de dochter bleef bij hem terwijl Beatriz terugging naar het naaiwerk.
Bijna niets in die levensloop wees op een zangcarrière. Ze luisterde tijdens het werk naar de radio, zoals iedereen, en ze hield van Lucília do Carmo. Meer was haar band met de Fado niet tot ze ongeveer twintig was.
Het ongeluk in Lissabon
Rond 1960 reisde ze met een vriendin naar het zuiden om een avond door te brengen in Solar da Alegria, het Fadohuis van de fadista Márcia Condessa. Ze was klant, geen artiest. Iemand vroeg haar te zingen of duwde haar ertoe, al naargelang welke versie je leest. Ze deed het. Márcia Condessa, die had zitten luisteren, zei dat ze een grote fadista zou worden en bood haar ter plekke een contract aan.
Beatriz verliet Porto voor Lissabon en ging er niet meer wonen. Ze hield het accent, het temperament en het wantrouwen jegens de beschaafde kringen, maar het naaisterswerk was voorbij.
De professionele licentie kwam een jaar later. Vanaf dat moment werkte ze zich door wat in feite een lijst is van de grote Lissabonse Fadohuizen uit de tweede helft van de twintigste eeuw: A Viela, Adega Machado, Nonó, Os Ferreiras, Taverna do Embuçado en Senhor Vinho, waar ze een van de vaste stemmen werd en jarenlang bleef. Ze trad ook op in São Paulo, waar ze in 1968 het Fadohuis Lisboa Antiga opende, en keerde meermaals terug naar Noord-Amerika en Noord-Europa.
In 1965 begon ze met opnemen, met een ep voor RCA, Fui por Alfama, met composities van Francisco Carvalhinho, Frederico Valério en Eugénio Pepe. Het was een verdienstelijk debuut en helemaal het standaardrepertoire van die tijd. De platen die haar bepaalden kwamen later.
Wat ze zong
Haar handtekeningnummer is ‘Meu Corpo’, geschreven door Ary dos Santos op muziek van Fernando Tordo, oorspronkelijk voor de politieke revue Uma no Cravo, Outra na Ditadura. In de Fadowereld heet het bijna vanaf het moment dat ze het voor het eerst zong de Fado da Bia. Het gedicht is rechtstreeks en compromisloos, en het was gemaakt voor de manier waarop zij op een podium stond. Ze voerde het niet uit, ze bewoonde het.
Andere nummers die men met haar verbindt, zijn ‘Ovelha Negra’, ‘Lisboa da Cor da Ponte’, ‘Três Santinhos Populares’, ‘Voltaste’, ‘Porque é que Adeus me Disseste’ en ‘Fado para esta Noite’. Verschillende kwamen voort uit haar theaterwerk in Parque Mayer in de jaren zestig, waar ze het podium deelde met revuesterren en een tweede carrière op het toneel opbouwde. Ze hield van het theater. Het applaus kwam in één golf bij haar terug, en dat paste bij haar temperament.
Haar tekstschrijvers vormden een serieus gezelschap: Ary dos Santos, Domingos Gonçalves Costa, João Dias, Vasco de Lima Couto en César de Oliveira, met componisten als Fernando Tordo en Francisco Ferrer Trindade. Ze schreven voor haar omdat ze gewicht kon dragen zonder sentimentaliteit, en omdat haar fraseren op niemand anders leek.
Haar studioalbums kwamen laat en waren weinig in aantal: Sou um Fado desta Idade in 1996, Beatriz da Conceição in 1997 en O Melhor de Beatriz da Conceição, in 2008 samengesteld. Ze stond op belangrijke verzamelalbums, waaronder Fado Capital (1994) en Mulheres Fadistas (1998). Voor iemand die ruim een halve eeuw Fado zong, is de opgenomen productie bescheiden. Het meeste van wat ze deed, gebeurde in zalen met veertig of vijftig mensen.
De stem
Paul van Nevel, de Belgische dirigent die in 1996 met haar en het Huelgas Ensemble Tears of Lisbon opnam, noemde haar interpretatie een ‘ingehouden kracht’. Hij zei dat ze poëzie kon inprenten ‘zelfs in de stiltes tussen woorden en verzen’. Dat is een precieze waarneming. Beatriz duwde niet. Het drama in haar zang kwam van wat ze achterhield, van de manier waarop ze een lettergreep liet landen en stoppen, van het ongedwongen gezag van iemand die niets meer hoefde te bewijzen.
Critici noemden haar oneerbiedig, onstuimig, hooghartig. De pers van de jaren zestig bracht haar in verband met een ‘Nova Vaga do Fado’, de nieuwe golf waartoe ook Carlos do Carmo, Maria da Fé en anderen behoorden die weigerden Amália na te doen. Ze vond die indeling prettig. Ze had Lucília do Carmo tot haar muzikale moeder gekozen en wilde verder van niemand de dochter zijn.
Het project Tears of Lisbon bracht haar samen met de Lissabonse fadista António Rocha en een Belgisch ensemble voor oude muziek dat de Fado naast Portugese polyfonie uit de zestiende eeuw zette. Het was een ongewone plaat en het blijft een van de inventiefste dingen die ooit met de vorm zijn geprobeerd. Het concert ‘The Grand Divas of Fado’ in de Queen Elizabeth Hall in Londen, in 2007, zette haar op hetzelfde programma als enkele van de beroemdste stemmen van de Portugese muziek. Ze was toen eind zestig en nog helemaal zichzelf.
De kwestie Porto
De Fado van Lissabon is de canonieke Fado, die met de musea en de Unesco-lijst en de internationale tournees. De Fado van Porto is altijd het kleinere, minder vastgelegde neefje geweest, gezongen in tascas en amateurclubs langs de Douro en in Vila Nova de Gaia, met eigen informele tradities en een eigen publiek. Beatriz hoorde professioneel niet bij dat circuit. Ze verliet Porto voordat ze zangeres werd en maakte haar carrière in de erkende Fadohuizen van Lissabon.
Maar de stad bleef bij haar. Om te beginnen het accent. Luister hoe ze praat, zelfs op de televisie in de jaren negentig, en de klinkers van Porto zijn er nog, tientallen jaren nadat ze zacht hadden moeten worden. Het temperament ook. De Lissabonse pers sprak steeds weer over haar ‘Porto-attitude’, hun korte manier om te zeggen dat ze een vrouw was die terugpraatte en niet deed alsof ze mensen mocht die ze niet mocht. In Fadokringen stond ze bekend als ‘Tia Bia’. Ze eiste dat iedereen die de vertrouwelijke versie niet had verdiend haar ‘Dona Bia’ noemde.
Toen de stichting van Amália Rodrigues haar in mei 2008 haar Carrièreprijs gaf, werd de officiële plechtigheid in Lissabon vrijwel meteen gevolgd door een hulde in Porto, in het Teatro Sá da Bandeira, onder de titel Alma Lusitana. Beide steden eisten haar op. Ze liet het gebeuren.
Wat ze naliet
Ze overleed op 26 november 2015 in het Hospital de S. José in Lissabon, 76 jaar oud. In de hulde van het Museu do Fado die week werd ze omschreven als ‘werkelijk oneerbiedig’ en ‘diep geliefd bij een hele generatie fadista’s’, met de opmerking dat ze een ijkpunt was geweest voor jongere zangers, van wie sommigen om haar aan de Fado begonnen. Aldina Duarte en Mafalda Arnauth hebben allebei over haar invloed gesproken.
Wil je ergens beginnen, dan is Sou um Fado desta Idade de meest samenhangende van haar studioplaten en een eerlijk portret van haar op volle sterkte. De opname van Tears of Lisbon is een nuttige kennismaking met een minder voor de hand liggende kant van wat Fado kan. En vrijwel elk verzamelalbum met ‘Meu Corpo’ vertelt je in drie of vier minuten waarom wie haar één keer hoorde, haar meestal niet vergat.
Ze was niet de beroemdste fadista van haar generatie. Wij vinden dat ze een van de onmisbaarste was.