Formy muzyczne Fado (styl z Coimbry)

Tradycja Fado de Coimbra to nie jedna forma, lecz pięć: Fado w wersji klasycznej (Fado clássico), balada, instrumentalna guitarrada, polityczna trova i pieśń absolwentów zwana balada de despedida. Każda działa inaczej i wymaga od słuchacza innego rodzaju uwagi.

Ricardo Pons 15 min czytania
Formy muzyczne Fado (styl z Coimbry)

Repertuar z Coimbry obejmuje pięć rodzajów pieśni.

Fado de Coimbra w ścisłym sensie to jeden z nich, a nawet w jego obrębie są odmiany. Pozostałe cztery (balada, guitarrada, trova, balada de despedida) mają własną historię, własną budowę i własne kanoniczne utwory. Podczas jednego występu na żywo w Coimbrze można usłyszeć kilka z nich, więc dobrze wiedzieć, czego spodziewać się po każdym.

Kilka słów o nazwie zbiorczej

Nazwy „Fado de Coimbra” używa się w dwóch znaczeniach, a przeskakiwanie między nimi jest źródłem wielu nieporozumień.

W luźnym, codziennym sensie „Fado de Coimbra” oznacza całą muzyczną tradycję Coimbry: śpiewane Fado, instrumentalne guitarradas, baladas, trovas, pieśni pożegnalne. Tak tego określenia używają przyjezdni i większość mediów, i tak używam go w tytule tego tekstu.

W ścisłym sensie „Fado de Coimbra” to jedna konkretna forma muzyczna w obrębie tej tradycji: śpiewana kompozycja oparta na czterowersowych zwrotkach (quadras), forma, do której należy pięć klasycznych arcydzieł. W samej Coimbrze całą tradycję często nazywa się Canção de Coimbra (Pieśń z Coimbry), a słowo „Fado” zostawia się dla formy śpiewanej. W tym tekście trzymam się tego rozróżnienia: pierwsza z opisanych niżej form to „Fado clássico” (Fado w wersji klasycznej), czyli Fado de Coimbra w ścisłym sensie, a pozostałe formy stoją obok niego, w obrębie szerszej Canção de Coimbra.

Czym Fado de Coimbra nie jest

Lizbońska tradycja Fado ma własny zestaw form (Fado Tradicional ze stałymi melodiami i zmieniającymi się wierszami, Fado-canção, czyli piosenki komponowane, marcha, folklor i tak dalej). Formy z Coimbry to inne formy, o innych nazwach. Nie próbuj przykładać ich do lizbońskich, bo to porównanie się nie sprawdza.

Największa różnica w praktyce dotyczy roli stałych melodii. W Lizbonie Fado Tradicional opiera się na zasobie stałych melodii (Fado Corrido, Fado Menor, Fado Alberto i wiele innych), a do każdej z nich śpiewak może dobrać dowolny wiersz. W Coimbrze ten mechanizm prawie nie występuje. Kilka utworów z Coimbry rzeczywiście tak działa (na przykład Fado dos Olhos Claros śpiewano z różnymi wierszami), ale trzon repertuaru z Coimbry to kompozycje, które mają tytuł i autorów: każdy utwór ma konkretnego kompozytora, konkretny wiersz lub zestaw quadras i uznaną „lekcję”, czyli wersję, która uchodzi za kanoniczne odczytanie.

Forma klasyczna: Fado clássico

Często nazywa się ją Fado clássico albo po prostu „Fado”, kiedy z kontekstu wiadomo, o co chodzi.

Czym jest. To Fado de Coimbra w ścisłym sensie i forma pięciu klasycznych arcydzieł. Śpiewana kompozycja, w której znani są autorzy muzyki i słów, zbudowana zwykle z trzech albo czterech quadras (zwrotek czterowersowych), z akompaniamentem gitary portugalskiej i gitary klasycznej. Śpiewa mężczyzna, tenorem albo barytonem. Harmonia pozostaje przeważnie w tonacjach molowych, z typowymi dla gitary portugalskiej zawieszeniami, które wiszą nad zmianami akordów gitary klasycznej.

Budowa. Typowy utwór Fado de Coimbra zaczyna się od krótkiego solowego wstępu gitary (gitara klasyczna czasem dołącza w połowie), który wyznacza centrum tonalne i ciężar emocjonalny. Głos wchodzi z pierwszą zwrotką, zwykle długą frazą melodyczną. Gitara z Coimbry odpowiada na tę frazę, często wspinając się w wysoki rejestr, a gitara klasyczna dalej trzyma harmoniczne tło. Każdą zwrotkę śpiewa się raz, a między nimi odpowiada gitara. Niektóre utwory mają powracający refren; większość go nie ma.

Utwory kanoniczne. Klasyczny trzon tworzy pięć utworów:

  • Fado Hilário Moderno (melodia: Augusto Hilário, quadras: Gabriel de Oliveira, powstał mniej więcej między 1900 a 1920 rokiem). W całej Portugalii rozsławiło go nagranie, które Alberto Ribeiro zrobił w 1947 roku w filmie Capas Negras, a wersja, którą w 1957 roku nagrał Luiz Goes, wyznaczyła współczesny wzorzec.
  • Saudades de Coimbra („Ó Coimbra do Mondego”, muzyka: Mário Faria da Fonseca, słowa: António de Sousa). Nagraniem założycielskim jest to, które Edmundo Bettencourt zrobił w 1929 roku.
  • Samaritana („Dos amores do Redentor”). Autorstwo muzyki jest sporne; śpiewa się ją od końca lat 20.
  • Fado dos Passarinhos („Passarinho da ribeira”, muzyka: António Menano, około 1918 roku). Menano sam nagrał go w Paryżu w 1927 roku i w Berlinie w 1928.
  • Fado de Santa Cruz („Igreja de Santa Cruz”, muzyka: Fortunato Roma da Fonseca). Nagrał go Paradela w 1927 roku, Bettencourt z Arturem Paredesem w 1928 i Menano w Berlinie w 1928.

Coimbra („Coimbra é uma lição”, muzyka: Raul Ferrão, słowa: José Galhardo, 1939) często dolicza się do tej piątki, ale powstała dla lizbońskiej sceny i nagrano ją jako Fado-canção. Wersja, którą Alberto Ribeiro zaśpiewał w 1947 roku w filmie Capas Negras, i międzynarodowy cover „Avril au Portugal” zrobiły z niej piosenkę, którą wszyscy kojarzą z miastem.

Na co zwracać uwagę. Na odpowiedź gitary między zwrotkami. W świetnym wykonaniu gitara z Coimbry nie powtarza się w trzech czy czterech kolejnych odpowiedziach. Gitarzysta za każdym razem wymyśla nowe frazy, wspina się wyżej albo schodzi w basowe figury, odpowiadając na to, gdzie śpiewak zostawił ostatnią nutę. Gitara klasyczna pod spodem trzyma formę. Zadaniem śpiewaka jest tak wyfrazować cztery wersy, żeby wznoszenie się zwrotki spotkało się ze wznoszeniem gitary.

Balada

Czym jest. Skomponowana pieśń, w której znani są autorzy muzyki i słów, otwierająca formę poza strukturę Fado z czterech quadras. Balada najczęściej ze wszystkich form sięga po wiersze wielkich poetów: Manuel Alegre, Eugénio de Andrade, Camilo Pessanha, Miguel Torga, Edmundo Bettencourt.

Budowa. Swobodniejsza niż w klasycznym Fado. Balada może mieć refren albo nie, może mieć zwrotki o różnej budowie metrycznej i może prowadzić dłuższą linię melodyczną przez całą jedną zwrotkę. Akompaniament to ta sama para, gitara z Coimbry i gitara klasyczna, ale gitara zwykle gra pod głosem bardziej liryczną linię, z mniejszą liczbą stałych odpowiedzi między zwrotkami.

Utwory kanoniczne. Niewielka grupa utworów, które między 1953 a 1954 rokiem napisali gitarzysta João Carlos Bagão Moisés (João Bagão) i poeta Leonel Neves, stała się zaczątkiem współczesnej balady z Coimbry: Balada da Torre d’Anto („Se a noite cobre os caminhos”), Toada do Penedo da Saudade („Coimbra, já sem idade”), Cegueira Minha („Na noite cheia de mágoas”), Balada da Velha Sé.

Inne baladas, które trzeba znać:

  • Balada do Outono, muzyka i słowa: José Afonso, wydana w 1960 roku na EP-ce o tym samym tytule; grali Rui Pato (gitara klasyczna) oraz António Portugal i Eduardo Melo (gitary).
  • Trova do Vento que Passa (jedni zaliczają ją do balad, inni do trov), muzyka: António Portugal i Adriano Correia de Oliveira, do wiersza Manuela Alegre, 1963.
  • Flores para Coimbra, muzyka: Joaquim Fernandes (da Conceição), do wiersza Manuela Alegre; w 1969 roku nagrał ją António Bernardino, a grali z nim Francisco Martins i Luís Filipe.
  • Exaltação, muzyka: João Branco, do wiersza Miguela Torgi; regularnie wykonuje ją zespół Raízes de Coimbra.

Zespół Grupo Canção de Coimbra w pierwszej dekadzie XXI wieku poszerzył tę formę o nowe kompozycje do wierszy, których autorami są Edmundo Bettencourt (Vertente Lunar, Destino, Não Mais Repouses), Eugénio de Andrade (Canção Desesperada) i Camilo Pessanha (Canção da Partida).

Na co zwracać uwagę. Na relację tekstu i melodii. W najlepszych baladach muzyka nie leży na wierszu, tylko ugina się razem z nim. Długie wersy oddychają, krótkie uderzają. Gitara z Coimbry, wolna od schematu odpowiedzi między zwrotkami, często gra pod głosem coś w rodzaju powolnej kontrmelodii.

Guitarrada

Czym jest. Utwór czysto instrumentalny na solową gitarę z Coimbry, z akompaniamentem gitary klasycznej. Bez śpiewaka, bez słów. To z tej formy Artur Paredes (ur. 1899, zm. 1980) zbudował cały dorobek i z nią jego syn Carlos Paredes (ur. 1925, zm. 2004) dotarł do międzynarodowej publiczności.

Budowa. Większość guitarradas to wariacje wokół jednego centrum tonalnego. Najsłynniejsze mają je w tytule: Variações em Ré menor (Wariacje d-moll), Variações em Lá menor (a-moll), Variações em Mi menor (e-moll). Gitarzysta zaczyna od powolnej ekspozycji głównej myśli melodycznej, a potem przechodzi przez serię wariacji: szybszą figurę w arpeggiach, śpiewną wariację na długich, wytrzymanych dźwiękach, rytmiczną wariację na powtarzanych akordach, ozdobną wariację w tremolo. Każda wariacja zwykle wraca do głównej myśli, zanim utwór pójdzie dalej. Na koniec przychodzi ostatnia wariacja albo repryza początku.

Utwory kanoniczne.

  • Artur Paredes, Variações em Ré menor (nagrane w 1957 roku). To kamień węgielny instrumentalnego repertuaru z Coimbry.
  • Artur Paredes, Variações em Mi menor, Variações em Ré Maior, Variações em Dó.
  • Carlos Paredes, Variações em Lá menor, oparte na pomyśle z wariacji ojca. Utwór w tej formie najlepiej znany na świecie.
  • Carlos Paredes, Verdes Anos (1963), na gitarze klasycznej grał Fernando Alvim. Pierwotnie muzyka do filmu Paula Rochy pod tym samym tytułem. Na EP-ce są też Despertar, Raiz, Acção, Frustração, każdy z nich to guitarrada trwająca minutę lub dwie.
  • Carlos Paredes, Danças Portuguesas, czteroczęściowa suita O Ouro e o Trigo (z Fernandem Alvimem, Frankfurt 1975, wydanie w 1983 roku).
  • Jorge Tuna, jego własne Variações em Mi menor (3), Variações em Lá maior, Rapsódia de Fados, Música Breve, nagrane na albumie Jorge Tuna, A Guitarra de Coimbra z 1989 roku.

Na co zwracać uwagę. Na strukturę wariacji. W świetnej guitarradzie wariacje nie tylko zdobią temat, ale odsłaniają coś, co w nim siedzi. Wsłuchaj się w moment, w którym jedna wariacja ogołaca melodię do szkieletu, a następna obrasta ten szkielet ozdobnikami tak, że ledwo go słychać. Zwróć też uwagę na to, co robi gitara klasyczna. Dobry gitarzysta klasyczny z Coimbry nie tylko trzyma w guitarradzie tempo, ale odpowiada na wariacje gitary takim doborem akordów, który zmienia kolor harmonii pod spodem.

Trova

Czym jest. Pieśń o wyraźnie politycznej albo obywatelskiej treści, która narodziła się w latach 60. w czasach studenckiego oporu wobec dyktatury Estado Novo i wojen kolonialnych. Trova posługuje się muzycznym językiem Coimbry (guitarra de Coimbra, gitara klasyczna, śpiewak w studenckiej pelerynie), ale jej słowa pochodzą od poetów, którzy otwarcie sprzeciwiali się reżimowi.

Budowa. Bliżej jej do balady niż do klasycznego Fado. Trova zwykle opiera się na jednym wierszu (często dłuższym, niż pozwalają quadras Fado), z rozciągniętą linią melodyczną i refrenem, który publiczność może podchwycić. Akompaniament jest skromniejszy niż w starszych formach, a większość ciężaru niosą słowa.

Utwory kanoniczne. Płytą założycielską jest EP-ka Trova do Vento que Passa, którą w 1963 roku nagrał Adriano Correia de Oliveira (gitara: António Portugal, gitara klasyczna: Rui Pato, słowa: Manuel Alegre). Jej cztery utwory (Trova do Vento que Passa, Balada do Estudante, Trova do Amor Lusíada, Cantar de Emigração) zdefiniowały gatunek.

Płyty, które Adriano nagrał w następnej dekadzie, rozwinęły go dalej: O Canto e as Armas (1969), Cantaremos (1970), Gente de Aqui e de Agora (1971), Que Nunca Mais (1975).

Twórczość José Afonso od lat 60. do początku lat 70. biegła równolegle i częściowo się z nią pokrywała: Os Vampiros, Menino do Bairro Negro, Cantares do Andarilho (1968), Traz Outro Amigo Também (1970), album Cantigas do Maio (1971), na którym jest Grândola Vila Morena. José Afonso poprowadził tę formę dalej, w stronę czegoś, co dziś zwykle nazywa się canção de intervenção (pieśnią zaangażowaną), a nie trovą.

Na co zwracać uwagę. Na sam wiersz: ze wszystkich pięciu form trova najbardziej podporządkowuje się tekstowi. Trova do Vento que Passa do słów Manuela Alegre („Pergunto ao vento que passa / Notícias do meu país”) działa jako muzyka, bo sam wiersz już działa jak muzyka; melodia musi go tylko unieść.

Balada de despedida

Czym jest. Pieśń pisana dla rocznika kończącego studia na Uniwersytecie w Coimbrze i śpiewana na zakończenie jego récita (studenckiego przedstawienia na pożegnanie studiów). Najstarsza udokumentowana to Balada da Despedida dos Quintanistas de Direito de 1876-1877, którą José Júlio da Silva Ramos skomponował do własnych słów; wykonano ją 14 marca 1877 roku w przedstawieniu Phantasias do Bandarra. Prawie 150 lat później ta tradycja wciąż trwa.

Budowa. Balada de despedida jest zbudowana wokół samego odejścia. Rocznik kończy studia, a pieśń to ostatnia wspólna chwila muzyczna tych ludzi jako rocznika. Dlatego ta forma to powolna pieśń o szerokiej, hojnej melodii, zwykle w tonacji molowej, z tekstem, który zwraca się do samej Coimbry, do rzeki Mondego, do lat studenckich i do przyjaciół, których się zostawia. Muzykę komponuje ktoś z rocznika (zwykle znany student muzyk), a słowa pisze ktoś inny z rocznika albo przyjaciel. Utwór śpiewa jeden z absolwentów na zakończenie przedstawienia, przy akompaniamencie guitarra de Coimbra i gitary klasycznej.

Utwory kanoniczne.

  • Balada da Despedida, autorzy: ksiądz dr João Antunes i Alberto de Oliveira; premiera w teatrze Sousa Bastos 24 marca 1892 roku. Wzór dla pieśni pożegnalnych, które powstały później.
  • Balada da Despedida do V Ano Médico de 1917-1918, muzyka: José Nevil Pinto da Cunha Saavedra i José Augusto Coutinho de Oliveira, słowa: Luís Ibérico Nogueira. Pierwsza récita, w której wystąpiły studentki.
  • Balada de Despedida do V Ano Jurídico de 1949-1950, muzyka: Mário Marques Mendes i António de Almeida Santos. W przedstawieniu FAUSTO premierę miały Adeus Sé Velha i Ondas do Mar (Carlos Figueiredo), dwa utwory, które śpiewa się do dziś.
  • Balada da Despedida do VI Ano Médico de 1958 („Coimbra tem mais encanto”), muzyka: Fernando Machado Soares. Śpiewał ją sam Machado Soares, który nagrał ją ponownie na swojej płycie długogrającej z 1986 roku. Pierwszy wers stał się jednym z najczęściej cytowanych w muzycznej pamięci miasta.
  • Balada da Despedida do VI Ano Médico de 1966, muzyka: José Niza, słowa: Libério Ribeiro, śpiewał José Miguel Baptista, na gitarach grali António Andias / Manuel Borralho.

Na co zwracać uwagę. Na to, czym jest ten rytuał. Balada de despedida istnieje dlatego, że śpiewak odchodzi. Melodie zwykle zaczynają się w sposób opanowany, niemal oficjalny, a w drugiej połowie ustępują miejsca linii bardziej otwartej, wolniejszej, czasem łamiącej się. Nagrania nie są w stanie w pełni oddać tego, jak to brzmi w teatrze w wieczór récita, ale zachowują jej kształt.

Nurt modernistyczny

Czym jest. Nie jest to ściśle osobna forma, raczej nurt w obrębie balady i trovy, który płynie od końca lat 60., od cyklu Canções d’Inquietude, który stworzył Luiz Goes, po Jorge Cravo i zespół Grupo Canção de Coimbra.

Dlaczego osobno. Bo te utwory działają inaczej niż starszy model balady. Kompozytorzy są zwykle zarazem śpiewakami (Luiz Goes pisał własne utwory; Jorge Cravo napisał niemal wszystko, co śpiewa; Grupo Canção de Coimbra działa jako zespół, który komponuje zbiorowo). Poeci to zwykle współcześni, czasem sami kompozytorzy, czasem znane nazwiska drugiej połowy XX wieku (José Manuel Mendes, Eugénio de Andrade, pośmiertna twórczość Edmunda Bettencourta). Harmonia jest bogatsza niż w starszym repertuarze, z modulacjami i dłuższymi formami przekomponowanymi.

Utwory kanoniczne.

  • Luiz Goes, cykl Canções d’Inquietude (powstały między 1969 a 1972 rokiem), w tym Balada da Distância.
  • Jorge Cravo, Folha a Folha (1999), muzyka: Cravo, teksty: José Manuel Mendes.
  • Grupo Canção de Coimbra: Prospecção (2003, słowa: Miguel Torga), Vertente Lunar (2003, słowa: Edmundo Bettencourt), Canção Desesperada (słowa: Eugénio de Andrade) i Canção da Partida (2002, słowa: Camilo Pessanha).

Jak przebiega serenada

Serenada, powiedzmy przy Sé Velha, może się zacząć od jednej lub dwóch guitarradas (utworów instrumentalnych), które skupiają uwagę publiczności i pozwalają gitarom się rozgrzać. Pierwszym śpiewanym utworem może być Fado z klasycznego kanonu (Fado de Santa Cruz, Fado dos Passarinhos, Saudades de Coimbra), w tonacji, którą śpiewak udźwignie. Środek wypełniają baladas, może któraś z grupy Bagão / Leonel Neves albo coś bardziej współczesnego. Później może pojawić się trova, zwłaszcza przy okazji o wydźwięku politycznym albo historycznym, a całość zamyka dłuższy utwór Fado albo balada de despedida.

Między utworami krótka cisza. Oklasków nie ma aż do samego końca, a i wtedy często dopiero wtedy, gdy artyści dadzą znak, że to już koniec.

Na co zwracać uwagę

Kilka rzeczy, na które dobrze jest zwrócić uwagę we wszystkich pięciu formach.

Pierwsza fraza guitarra de Coimbra. Zwykle to gitara z Coimbry zaczyna. Ta otwierająca figura mówi, w jakiej tonacji jest utwór, i podpowiada, jakiego języka harmonicznego spodziewać się przez najbliższe cztery czy pięć minut. Słuchaj jej uważnie, bo to drzwi do utworu.

Oddech śpiewaka. W świetnym wykonaniu Fado de Coimbra śpiewak nie śpiewa jedną ciągłą linią. Frazy się łamią, oddech pada w słyszalnych miejscach, a cisza między frazami należy do muzyki. Gitara klasyczna czasem tę ciszę wypełnia, a czasem nie.

Prawa ręka gitarzysty klasycznego. Rytm wykonania z Coimbry mieszka w prawej ręce gitarzysty klasycznego, który uderza w struny albo je szarpie. Słaby gitarzysta trzyma tempo, świetny je nagina. Wsłuchaj się, gdzie uderzenia zwalniają (prawie zawsze na końcu zwrotki) i gdzie przyspieszają (przy wejściu w refren).

Wytrzymana nuta na końcu zwrotki. Obok niższego stroju to jedna z cech najbardziej typowych dla Coimbry. Śpiewak często przeciąga ostatnią sylabę zwrotki daleko poza jej naturalną długość, a gitara z Coimbry wspina się pod spodem.

Pytania i odpowiedzi

Czy jest jeszcze szósta forma, którą trzeba znać? Są dwie pomniejsze, zależnie od tego, jak liczyć. Vira de Coimbra to szybszy, niemal ludowy utwór, czasem włączany do występu w Coimbrze (José Afonso nagrał jeden taki utwór w latach 60., akompaniował mu Rui Pato). Hino académico, hymn studentów, bywa czasem śpiewany na zakończenie oficjalnych uroczystości. Żadnego z nich zwykle nie zalicza się do podstawowej piątki.

Czy utwór może należeć do dwóch form naraz? Czasem tak. Trova do Vento que Passa jedni nazywają baladą, inni trovą. Zwykle rozstrzygają to intencja kompozytora i kontekst historyczny, ale kilka utworów leży na granicy. Formy nie są kategoriami matematycznymi, tylko sposobem opisania rzeczywistej praktyki.

Gdzie usłyszeć przykład każdej z nich? Zacznij od nagrań wymienionych w części „Utwory kanoniczne” w każdej sekcji powyżej; większość z nich jest w serwisach streamingowych.

Udostępnij Skopiowano link