Gitara portugalska wywodzi się od renesansowej cistry, instrumentu, z którego większość Europy zrezygnowała, podczas gdy w Lizbonie i Porto wciąż go budowano. Gitara zrobiona w Lizbonie w 1764 roku ma już dzisiejszy kształt. Tylko na gitarze portugalskiej da się zagrać Fado Lopes, solo przypisywane gitarzyście, który powoził karetą w Pałacu Królewskim. A pierwsze wierne nagrania nowoczesnej gitary lizbońskiej powstały w 1928 roku na scenie jednego z lizbońskich teatrów, bo w Portugalii nie było jeszcze studiów nagraniowych.
W lokalu z Fado to ten okrągły instrument w kształcie gruszki, z dwunastoma stalowymi strunami, który słyszysz obok głosu. Na pierwszy rzut oka mógłby uchodzić za przerośniętą mandolinę, dopóki nie zauważysz wachlarza metalowych śrub stroikowych na główce. Jest partnerem śpiewaka: gra pierwsze takty, odpowiada na każdy zaśpiewany wers i ma kilka utworów, które należą tylko do niego.
Pełny skład za śpiewakiem to trzy instrumenty. Gitara portugalska prowadzi melodię wokół głosu, sześciostrunowa gitara klasyczna trzyma akordy i puls, a akustyczna gitara basowa, viola baixo, dokłada niskie dźwięki. Bas jest z tej trójki najmłodszy: do Fado wprowadziły go w XX wieku nagrania studyjne, a sporo lokali nadal gra na samych dwóch gitarach.
Co robi gitara, kiedy śpiewa fadista
Gitarzysta otwiera Fado krótkim wstępem, a potem pracuje w lukach. Za każdym razem, gdy śpiewak, fadista, kończy wers, gitara portugalska odpowiada własną frazą. Czasem idzie za melodią, czasem ciągnie w przeciwną stronę. Nic z tego nie jest zapisane: odpowiedzi powstają na miejscu, tego samego wieczoru.
W wolniejszych Fado śpiewak zostawia na końcu wersu pauzę, w którą wchodzą gitary. Muzycy nazywają ją compasso de espera, taktem czekania, i wyraźnie słychać ją w Fado Menor; w szybszym Fado Corrido odpowiedzi przychodzą prędzej i są krótsze. Melodia tradycyjnego Fado jest stała, więc z wieczoru na wieczór zmienia się frazowanie śpiewaka i odpowiedzi gitarzysty. Nie każda piosenka wieczoru działa w ten sposób: nasz przewodnik po stylach lizbońskiego wieczoru Fado oddziela tradycyjne Fado od piosenek skomponowanych do jednego wiersza.

Dwanaście strun w sześciu parach
Dwanaście strun jest ze stali i biegnie w sześciu chórach, czyli parach osadzonych blisko siebie, na których gra się jak na jednej strunie. Stal i podwójne struny dają gitarze jasny, metaliczny dźwięk, wyraźnie inny od miękkiego nylonu gitary klasycznej. Na szczycie gryfu struny nawijają się na wachlarz śrub stroikowych. Struny się szarpie, nigdy nie gra się biciem, dwoma palcami prawej ręki, kciukiem i wskazującym, i zawsze paznokciami: jedni grają własnymi, inni zakładają plastikowe na opuszki.
Od stroju zależy, co instrument może zagrać. Strój lizboński korzysta z pustych strun w E, a w Fado Lopes, utworze na samą gitarę, te puste struny pozwalają jej grać jednocześnie melodię i własny akompaniament. Gitara klasyczna tego nie odtworzy, fortepian też nie.

Czym różni się od gitary hiszpańskiej
Drugim instrumentem na scenie jest gitara klasyczna, którą wiele osób mówiących po angielsku nazywa gitarą hiszpańską. Oba instrumenty łączy nazwa i niewiele więcej. Gitara klasyczna ma sześć nylonowych strun, pudło wcięte w talii i główkę z wyciętymi szczelinami, a w Fado gra pod wszystkim akordy rozłożone w arpeggio. Jeśli chcesz je rozróżnić od stolika, spójrz na pudło, okrągłe w gitarze portugalskiej i w kształcie ósemki w klasycznej, i posłuchaj, która z nich odpowiada śpiewakowi.

Skąd pochodzi gitara portugalska
Instrument jest starszy od Fado i nie powstał w Portugalii. Należy do rodziny cister: instrumentów w kształcie gruszki, z metalowymi strunami, szarpanymi i strojonymi w podwójnych chórach, na których od renesansu grano w całej Europie. Kiedy gdzie indziej cistra wyszła z użycia, lutnicy w Lizbonie i Porto dalej ją budowali i po drodze zmieniali. Gitara, którą Joaquim Pedro dos Reis zbudował w Lizbonie w 1764 roku, dziś eksponat muzealny, ma już nowoczesny kształt: bardziej płaskie i szersze pudło, krótszy gryf i wachlarz śrub stroikowych tam, gdzie dawne cistry miały rzeźbioną główkę.
Nazwa ustaliła się później niż kształt: stare katalogi wymieniają te wczesne portugalskie instrumenty jako cítaras populares, ludowe cistry. Gitara nie od początku należała też do Fado. Modinhas, XVIII-wieczne pieśni, które zasiliły wczesne Fado, akompaniowano na gitarze klasycznej, a gitara portugalska przejęła tę rolę w XIX wieku, w czasach, gdy w lizbońskich tawernach kształtowała się forma Fado. Tę część historii opowiadamy w tekście Czym jest Fado i skąd pochodzi.
Modele z Lizbony, Coimbry i Porto
Są dwa główne modele gitary portugalskiej, lizboński i z Coimbry, oraz rzadki trzeci, z Porto. Rozpoznasz je po główce.
| Model | Pudło i brzmienie | Strój | Główka |
|---|---|---|---|
| Lizbona | Bardziej okrągłe i głębsze, więcej rezonansu i wibrata | Wyższy | Zakończona rzeźbionym ślimakiem |
| Coimbra | Nieco węższe, jaśniejszy atak | Niższy | Zakończona łezką |
| Porto | Pod względem gry bliskie modelowi lizbońskiemu | Słabo udokumentowany | Zakończona rzeźbionym kwiatowym zwieńczeniem |
Dwa główne modele rozeszły się dopiero w latach 20. i 30. XX wieku. Czołowi gitarzyści obu miast, Armandinho w Lizbonie i Artur Paredes w Coimbrze, chodzili do tego samego lutnika, którym był João Pedro Grácio Júnior, i każdy zamawiał u niego instrument pasujący do brzmienia, jakie miał w głowie. Gitara lizbońska pasuje do małej sali, w której głos jest metr dalej, a liczą się głębia i rezonans. Gitara z Coimbry służy repertuarowi, który kładzie większy nacisk na instrument, więc jej partia musi obronić się sama.

Gitarzyści, którzy ją zmienili
Armandinho (Armando Augusto Freire, ur. 1891, zm. 1946) jest miarą, którą przykłada się do gitary lizbońskiej. Przed nim Fado akompaniowano wlokącymi się arpeggiami i luźnymi akordami, tak luźnymi, że na niektórych wczesnych nagraniach nie da się odróżnić Fado lizbońskiego od Fado z Coimbry. On szarpał akompaniament nuta po nucie, a tak grają gitarzyści Fado do dziś, i już za życia nazywano go ojcem gitary lizbońskiej. Komponował też: Fado Adiça jest jego. W październiku 1928 roku razem z gitarzystą klasycznym Jorginho de Sousą przez dwa dni nagrywał dla His Master’s Voice na scenie lizbońskiego Teatro São Luís; w kraju nie było studiów, więc sesje odbywały się w teatrach. Nagrania elektryczne, stosowane od 1925 roku, mogły wreszcie uchwycić prawdziwe brzmienie gitary, a te płyty są najwcześniejszym wiernym zapisem gitary lizbońskiej w takiej postaci, w jakiej gra się na niej dziś.
Armandinho grał własnymi paznokciami i na początku lat 40., na scenie w Guimarães, złamał paznokieć prawego palca wskazującego. Jaime Santos, zapamiętany jako najsprawniejszy technicznie gitarzysta aż do lat 60., przejął pierwszą gitarę, Armandinho tylko udawał, że gra, i nikt na widowni tego nie zauważył.
Gitara była już wtedy drugim solistą, w dialogu z głosem, a nie za nim. Następnym krokiem była druga gitara portugalska, która odpowiadała pierwszej. Od końca lat 50. do lat 70. wzorem akompaniamentu Fado był zespół Raula Nery’ego: Nery i Fontes Rocha na gitarach portugalskich, Júlio Gomes na gitarze klasycznej i Joel Pina na basie. W 1977 roku na płycie Um Homem na Cidade Carlosa do Carmo Raul Nery i António Chainho zagrali na dwóch gitarach kontrapunktem, według figur akompaniamentu ustalonych z góry, a nie wymyślanych na miejscu, i był to punkt zwrotny w tym, jak akompaniuje się w Fado.
Dwóch wielkich lizbońskich gitarzystów pochodziło z Porto. José Nunesa zalicza się do najbardziej ekspresyjnych gitarzystów XX wieku, a w 1956 roku sprowadził on do Lizbony Fontesa Rochę (ur. 1926, zm. 2011). Fontes Rocha skomponował później, razem z Carlosem Gonçalvesem, melodie na ostatnie albumy Amálii Rodrigues, Gostava de Ser Quem Era (1980) i Lágrima (1983).

Muzyka na samą gitarę
Niektóre utwory należą do gitary, a nie do śpiewaka, i od każdego lizbońskiego gitarzysty oczekuje się, że zagra dwa z nich: Fado Lopes i Nocturno. Lopes to jedyny utwór przypisywany José Lopesowi, gitarzyście z przełomu XIX i XX wieku, o którym niewiele wiadomo poza tym, że powoził karetą w Pałacu Królewskim. Nocturno napisał Casimiro Ramos, którego brat Miguel grał na gitarze klasycznej; obu braci można zobaczyć razem w filmie A Canção de Lisboa z 1933 roku. W lokalach z Fado lat 30. i 40. solowa wariacja na gitarze była jednym z najważniejszych momentów wieczoru, a kilka lokali nadal wplata między śpiewane Fado utwór instrumentalny, zwany guitarrada.
W Coimbrze guitarrada jest osobną formą, pisaną na gitarę z Coimbry z gitarą klasyczną pod spodem. Artur Paredes (ur. 1899, zm. 1980) zbudował z niej cały dorobek, a jego syn Carlos Paredes (ur. 1925, zm. 2004) zaniósł ją do publiczności za granicą. W połowie lat 80. Carlos otworzył koncert w Operze we Frankfurcie, a w drugiej części śpiewał Carlos do Carmo; obie części ukazały się na płycie. Jego utwór Verdes Anos (1963) powstał jako muzyka do filmu Paula Rochy o tym samym tytule. Jak zbudowana jest guitarrada, wyjaśnia nasz przewodnik po formach Fado de Coimbra.
Gdzie posłuchać jej na żywo
W każdym lokalu z Fado jest gitara portugalska, więc wybór sprowadza się do tego, który model chcesz usłyszeć. W Lizbonie i w Porto usłyszysz gitarę lizbońską: zajrzyj na nasze strony o lokalach z Fado w Lizbonie i lokalach z Fado w Porto. Po gitarę z Coimbry wybierz się do lokali z Fado w Coimbrze. W Porto i w Coimbrze kilka lokali wplata w koncert jedną albo dwie guitarradas, a strona każdego lokalu mówi, co obejmuje wieczór. W Lizbonie w Museu do Fado można zobaczyć gitarę Carlosa Paredesa.