Urodziła się w Lizbonie przez przypadek.
Jej rodzice byli tam tylko w odwiedzinach. Zostali dość długo, by Amália da Piedade Rodrigues przyszła na świat 23 lipca 1920 roku, po czym wrócili do Fundão, zostawiając ją u dziadków. Dzieciństwo spędziła w Alcântara, rzuciła szkołę po podstawówce, pracowała jako szwaczka, potem w fabryce czekolady, potem sprzedawała owoce na nabrzeżu razem z siostrą Celeste.
Nic z tego nie jest niezwykłe. Niezwykłe jest to, co wydarzyło się potem.
Do 1940 roku była najlepiej opłacaną śpiewaczką Fado w Portugalii. W połowie lat 50. występowała w Olympii w Paryżu. W latach 60. magazyn „Variety” zaliczył ją do pięciu najlepszych głosów na świecie. Gdy w 1999 roku umarła, miała za sobą występy w ponad 68 krajach na pięciu kontynentach, a Portugalia ogłosiła trzydniową żałobę narodową.
Fado stworzyło Amálię. A potem Amália uczyniła Fado tym, czym jest dziś.
„Wyjechałam za granicę z gitarą klasyczną i gitarą portugalską i zrobiłam międzynarodową karierę. Nie wygrał mój portugalski ani brak widowiska. Wygrała moja autentyczność.”
Amália Rodrigues
Dziewczyna z Alcântara
Jest szczegół, który w wielkiej biografii łatwo ginie: Amália nie dorastała w Alfamie, dzielnicy najmocniej kojarzonej z Fado. Dorastała w Alcântara, przemysłowej dzielnicy nad wodą, po drugiej stronie Lizbony. Nie urodziła się w Fado. Szła ku niemu.
Dziadkowie przeprowadzili się do Alcântara, gdy miała sześć lat. Chodziła do szkoły, przestała, kiedy rodzina potrzebowała pieniędzy, i zaczęła pracować. Szwaczka. Fabryka czekolady. Sprzedawczyni owoców na nabrzeżu w Alcântara. Była nieśmiała, co wraca raz po raz we wszystkim, co mówiła o sobie. I lubiła śpiewać sąsiadom.
W 1935 roku, w wieku 15 lat, została solistką marszu Santos Populares z Alcântara. Trzy lata później, na przesłuchaniu do osiedlowego konkursu Fado, poznała Francisca da Cruz, gitarzystę amatora, którego poślubiła w 1940 roku. W praktyce małżeństwo trwało dwa lata, choć formalnie rozwiedli się dopiero w 1949 roku.
Zawodowo zadebiutowała w lipcu 1939 roku w Retiro da Severa, jednym ze starych lizbońskich lokali z Fado. W ciągu trzech miesięcy była główną gwiazdą programu. W ciągu roku zarabiała jednego conto de réis za występ, więcej niż jakakolwiek śpiewaczka Fado przed nią, choć miała ledwie dwadzieścia lat.
Nieźle jak na kogoś, kto jeszcze niedawno sprzedawał owoce na nabrzeżu.
Co zrobiła z Fado
Amália nie tylko śpiewała Fado. Pociągnęła je w kierunki, w które nigdy nie szło, i ciągnęła przez 50 lat.
Kiedy zaczynała, Fado było muzyką lizbońskich dzielnic ludowych: pieśni o miłości, stracie, losie, morzu. Śpiewała to wszystko. Ale na początku lat 50. zaczęła nagrywać wiersze żyjących poetów (Pedro Homem de Mello, David Mourão-Ferreira) i osadzać je w melodiach Fado. Nikt wcześniej nie robił tego w ten sposób.
Potem, w 1962 roku, przyszedł Busto, jej współpraca z francusko-marokańskim kompozytorem Alainem Oulmanem. Otwierającemu utwór, „Asas Fechadas”, towarzyszy tylko fortepian. Żadnej gitary portugalskiej. Żadnej gitary klasycznej. Nic, co brzmiałoby jak Fado. Oulman wniósł złożoność harmoniczną, której tradycyjna forma nigdy nie dotykała, a Amália śpiewała wiersze wielkich pisarzy swojego pokolenia: Mourão-Ferreira, Homem de Mello, Luísa de Macedo i własne.
Establishment nie był zadowolony. Gdy w 1965 roku wydała Amália Canta Luís de Camões (Fado do wierszy narodowego poety Portugalii z XVI wieku), spór trafił na pierwsze strony gazet. Akademicy debatowali, czy Amália wynosi Fado, czy pomniejsza Camõesa. Amália nie miała cierpliwości do tego sporu. „Nikt nie może zniszczyć wielkiego poety, śpiewając jego wiersze”, powiedziała. „Czy jest ktoś, kto ma więcej Fado niż Camões? Com que voz chorarei meu triste Fado?”
Miała rację, oczywiście. A płyty się sprzedawały.
Ten sam cykl powtarzał się przez całą karierę: każdy nowy kierunek przynosił krytyków, którzy twierdzili, że posunęła się za daleko, i publiczność, która chciała więcej. Orkiestrowe kompozycje Fado Frederica Valério z lat 40. Harmonie Oulmana z lat 60. Jej własna poezja z lat 80., na albumach takich jak Gostava de Ser Quem Era (1980) i Lágrima (1983): kobieta, która skończyła tylko szkołę podstawową, pisała wiersze, które trwają.
Poeci, którzy zbierali się w jej domu przy Rua de São Bento (Ary dos Santos, Natália Correia, David Mourão-Ferreira, Vinicius de Moraes), przychodzili, bo warto było dla niej pisać. Alberto Janes przyszedł któregoś wieczoru z „Foi Deus” w kieszeni, usiadł przy fortepianie i zaśpiewał ją kiepsko. Amália usłyszała ponad tym wykonaniem coś zupełnie innego. To ten instynkt, raz po raz, zrobił z niej to, czym była.
Jak podbiła świat
Międzynarodowa kariera zaczęła się prawie przypadkiem.
W 1943 roku zaproszono ją na galę w Madrycie, którą wydawał portugalski ambasador. Pojechała, odkryła flamenco i zakochała się w kulturze hiszpańskiej, a ta miłość miała kształtować jej repertuar przez dziesięciolecia. W następnym roku po raz pierwszy pojechała do Brazylii. Cztery miesiące w Casino Copacabana. Radio Globo. Teatro João Caetano. Wróciła w 1945 roku i została dziesięć miesięcy z własną trupą.
Potem przyszedł film, który zmienił wszystko.
Os Amantes do Tejo (1955) to francuska produkcja w reżyserii Henriego Verneuila. Amália zaśpiewała w niej „Barco Negro” do słów Davida Mourão-Ferreira. Piosenka przekroczyła granice tak, jak nie udało się to wcześniej Fado. Bruno Coquatrix, impresario Olympii w Paryżu (wówczas najbardziej prestiżowej sali koncertowej na świecie), zaprosił ją na dwa kolejne sezony w 1956 roku. Nagranie na żywo, Amália à l’Olympia (1957), rozeszło się po całym świecie i do dziś jest płytą, z którą większość ludzi kojarzy jej nazwisko.
Paryż nie był jej pierwszym przystankiem za granicą. W 1952 roku spędziła już 14 tygodni w La Vie en Rose w Nowym Jorku. W 1953 roku wystąpiła w The Eddie Fisher Show, jako pierwsza portugalska artystka w amerykańskiej telewizji. W 1966 roku zaśpiewała w Lincoln Center i Hollywood Bowl z Los Angeles Philharmonic Orchestra pod dyrekcją André Kostelanetza. W 1969 roku objechała Związek Radziecki: Leningrad, Moskwę, Tbilisi, Erywań, Baku. W 1970 roku po raz pierwszy pojechała do Japonii, na Expo ‘70. W 1973 roku dała ponad 80 koncertów w samych Włoszech.
W końcu występowała w ponad 68 krajach. Nie tylko dla portugalskich emigrantów, ale dla każdego, kto chciał słuchać.
Na scenie i na ekranie
Kino
Związek Amálii z kinem trwa od 1947 do 1965 roku i obejmuje siedem filmów fabularnych oraz kilka krótkich. Pierwsza szansa przyszła wcześniej i nie wypaliła: w 1941 roku obsadzono ją w Pátio das Cantigas, ale charakteryzatorka uznała, że jej brwi nie pasują do ekranu. Rolę dostała ktoś inny.
I tak się tam dostała. Capas Negras (1947) i Fado, História de uma Cantadeira (1947) odniosły ogromny sukces kasowy, taki, że do opanowania tłumów potrzebne były policyjne kordony. Za drugi z nich dostała nagrodę dla najlepszej aktorki filmowej.
Najważniejszy międzynarodowo był film Os Amantes do Tejo (1955), w którym zaśpiewała „Barco Negro” u boku francuskiego aktora Daniela Gélina. Wśród jej innych ról w filmach fabularnych są Vendaval Maravilhoso (1949), Sangue Toureiro (1958, pierwszy portugalski film kolorowy), Fado Corrido (1964) i As Ilhas Encantadas (1965), jedyny, w którym nie śpiewa.
Był też film, którego nigdy nie nakręciła. W 1967 roku na festiwalu M.I.D.E.M. w Cannes Anthony Quinn zaprosił ją do wspólnej głównej roli w adaptacji Bodas de Sangue Lorki. Wymieniono listy. Wszystko ustalono. Potem spadkobiercy Lorki odmówili zgody, Quinn poprosił, żeby zaproponowała coś innego, a Amália, nieśmiała jak zawsze, nie odezwała się więcej. „Szkoda”, powiedziała po latach.
Teatr
Amália w istocie wolała teatr od lokali z Fado. Publiczność była przed nią, nie dookoła, co pasowało komuś o jej nieśmiałości. A brawa były inne. „Brawa całego teatru dają znacznie więcej przyjemności”, powiedziała swojemu biografowi.
W teatrze zadebiutowała w 1940 roku w Teatro Maria Vitória w Ora Vai Tu! i do 1947 roku wystąpiła w ponad dwunastu revistach (przedstawieniach w stylu wodewilu) i operetkach, w tym w długich seriach w Brazylii. Najważniejszy moment teatralny przyszedł w 1955 roku, gdy Vasco Morgado obsadził ją w tytułowej roli w A Severa, sztuce o legendarnej śpiewaczce Fado z XIX wieku. Amália tak się przeraziła, że po dwóch tygodniach próbowała opuścić przedstawienie. Wyperswadowano jej to. „Przywołałam Severę do siebie”, powiedziała potem. „Wtedy zrozumiałam, że stać mnie na znacznie więcej.”
Dyskografia
Amália nagrywała przez pięć dekad dla wytwórni takich jak Continental, Melodia, Valentim de Carvalho (Columbia), Decca, Ducretet-Thomson i Festival. Poniżej jej najważniejsze wydawnictwa.
1945-1955: lata klasyczne
Pierwsze nagrania zrobiła w Brazylii w 1945 roku dla wytwórni Continental: „Perseguição” i „As Penas”. Te wczesne albumy czerpały z tradycyjnego repertuaru Fado (Fado Malhoa, Fado Hilário, Fado do Ciúme) obok hiszpańskich piosenek, w których zakochała się w Madrycie, wśród nich „Ojos Verdes”, „Carmencita” i „Los Piconeros”.
W 1952 roku w Abbey Road w Londynie nagrała „Foi Deus” (Alberto Janes), wczesne wiersze Mourão-Ferreira i „Uma Casa Portuguesa” dla wytwórni Valentim de Carvalho.
Amália à l’Olympia (1957): jej najsłynniejszy album, nagrany na żywo w Olympii w Paryżu. Rozprowadzany na całym świecie. Od tego warto zacząć, jeśli dopiero ją poznajesz.
Amália à Bobino (1960): nagranie na żywo z Bobino w Paryżu, z piosenkami portugalskimi, hiszpańskimi, brazylijskimi i francuskimi. Dobry dokument jej rozpiętości.
1962-1968: rewolucja poetycka
Busto (1962, Valentim de Carvalho): album, który zmienił Fado. Skomponowany przez Alaina Oulmana, otwierany „Asas Fechadas” na samym fortepianie, z wierszami Pedra Homem de Mello („Povo Que Lavas no Rio”), Davida Mourão-Ferreira („Abandono”, „Maria Lisboa”) i samej Amálii („Estranha Forma de Vida”). Wydany najpierw w Wielkiej Brytanii, potem we Francji, w Republice Południowej Afryki i w Japonii.
Amália for Your Delight (1963). Amália Canta Luís de Camões (1965, płyta 45 obr./min): „Erros Meus”, „Lianor”, „Dura Memória”, wszystkie w opracowaniu Oulmana. Spór, który trafił na pierwsze strony gazet. Fado Português (1965): wiersze José Régio, Luísa de Macedo, Homem de Mello, Alexandre O’Neill.
Vou Dar de Beber à Dor (1968): jej najlepiej sprzedający się album w Portugalii. Później przełożony na francuski, włoski i hiszpański.
1970-1978: lata arcydzieł
Com Que Voz (1970): powszechnie uważany za jej największą płytę. Wiersze Camõesa, Cecílii Meireles, Manuela Alegre i Davida Mourão-Ferreira, muzyka Alaina Oulmana. Zawiera „Trova do Vento Que Passa”, „As Mãos Que Trago”, „Gaivota” i utwór tytułowy.
Amália / Vinicius (1970, Decca): nagrany w jej salonie 19 grudnia 1968 roku, z udziałem Vinicius de Moraes, Natálii Correia, Ary dos Santos i Davida Mourão-Ferreira. Jedna z tych płyt, po których ma się wrażenie, że jest się w tym pokoju.
Cantigas de Amigos (1971): średniowieczna galicyjsko-portugalska poezja trubadurów, z Natálią Correia i Ary dos Santos. A Una Terra Che Amo (1973): włoskie pieśni regionalne, po jej trasie złożonej z 80 koncertów we Włoszech. Amália & Don Byas (1973, Columbia): jej głos improwizujący obok amerykańskiego saksofonisty tenorowego Dona Byasa, w tym „Coimbra”, „Libertação”, „Estranha Forma de Vida”.
Amália no Café Luso (nagrany w 1955, wydany w 1976): uważany za najlepszy dokument jej lizbońskich występów. Le Cadeau de la Vie (1976, UNESCO): kompilacja, która stawia ją obok Johna Lennona, Marii Callas i Daniela Barenboima. Cantigas numa Língua Antiga (1977): znów Oulman, teksty Camõesa, Homem de Mello, Manuela Alegre, Ary dos Santos.
1980-1990: albumy poetki
Gostava de Ser Quem Era (1980) i Lágrima (1983): oba w całości z wierszami samej Amálii, z muzyką Carlosa Gonçalvesa i Fontes Rocha. „Lavava no Rio Lavava”, „Morrinha”, „O Fado Chora-se Bem”, „Grito”. Kobieta, która skończyła tylko szkołę podstawową, pisała poezję, która trwa. Jej zebrane wiersze ukazały się jako Versos w 1997 roku.
O Senhor Extraterrestre (1982): lżejszy wypad. Dwie komiczne kompozycje Carlosa Paião, w tym piosenka o kosmicie, który odwiedza lizbońską wdowę i prosi o bacalhau. Dziwne, śmieszne, bardzo portugalskie.
Amália na Broadway (nagrany w 1965, dyrygował Norrie Paramor): „Who Will Buy”, „Summertime”, „The Nearness of You”. Tak, naprawdę.
Obsessão (1990): jej ostatni album studyjny. Nowe piosenki wielkich poetów, w większości skomponowane przez jej osobistego gitarzystę Carlosa Gonçalvesa.
Ostatni koncert dała w Coliseu dos Recreios w Lizbonie w 1994 roku.
Sama Amália
Nagrody i odznaczenia tworzą długą listę: Legia Honorowa z rąk prezydenta Mitterranda w 1991 roku, Wielki Krzyż Orderu Świętego Jakuba od Miecza z rąk prezydenta Mário Soaresa w 1990 roku (wręczony na scenie Coliseu dos Recreios, przed pełną widownią), francuski Order Sztuki i Literatury w 1985 roku, nagroda M.I.D.E.M. dla najlepiej sprzedającego się artysty w Portugalii przez trzy kolejne lata pod koniec lat 60. (wyróżnienie, które poza nią zdobyli tylko Beatlesi). Toronto ogłosiło 6 października Oficjalnym Dniem Amálii Rodrigues w 1985 roku. Włochy przyznały jej Diapasão de Ouro i Trullo d’Oro w 1973 roku.
Ale nagrody nie oddają drugiej części jej życia.
Przez całą karierę dawała koncerty charytatywne, przekazując honoraria Czerwonemu Krzyżowi, Portugalskiej Lidze Walki z Rakiem i Portugalskiej Lidze Walki z AIDS, w czasach, gdy ta ostatnia sprawa wciąż niosła poważne piętno. Wspierała uchodźców z Timoru. Po cichu pomagała finansowo antyfaszystom w latach Salazara, a takie rzeczy nie trafiają do oficjalnych biografii. Jej dom przy Rua de São Bento stał otworem dla poetów, muzyków, intelektualistów i każdego, kogo lubiła, bez względu na poglądy polityczne, pochodzenie i to, co o nich myślał reżim.
Jej zasada była prosta: „W moim domu nikomu nie podcinam skrzydeł.”
Gdy ktoś zapytał ją o społeczność LGBTQ, powiedziała: „Natura ludzi nie podlega dyskusji.”
Wyszła za mąż dwa razy. Drugi mąż, César Seabra, zmarł w 1997 roku po 42 latach razem. Ona zmarła dwa lata później, 6 października 1999 roku, w domu przy Rua de São Bento. Miała 79 lat.
W 2001 roku jej szczątki przeniesiono do Panteão Nacional, jako pierwszą Portugalkę, która dostąpiła tego zaszczytu. W 2011 roku, gdy UNESCO wpisało Fado na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, kandydatura wprost uznawała jej rolę w tym, że w ogóle do tego doszło.
Dokąd dalej
Jej dom przy Rua de São Bento 193 w Lizbonie to dziś Fundacja Amálii Rodrigues, Casa-Museu, otwarta od wtorku do niedzieli w godzinach od 10:00 do 18:00. Te same pokoje, w których mieszkała, ćwiczyła i gościła legendarne wieczory z poetami i muzykami. Wizyta jest tego warta.
Museu do Fado ma najobszerniejszą kolekcję poświęconą jej życiu i karierze: kostiumy, nagrania, fotografie i wystawę stałą, na której jest traktowana jako centralna postać historii Fado. Bo nią jest.