Czym jest Fado

Fado to miejska pieśń Portugalii, zrodzona w XIX-wiecznej Lizbonie ze zderzenia brazylijskich rytmów, migracji ze wsi i poezji zwykłych ludzi.

Ricardo Pons 8 min czytania
Czym jest Fado

Fado to miejska pieśń Portugalii, która narodziła się w Lizbonie w XIX wieku, a nazwę wzięła od łacińskiego fatum, czyli losu. Nazwa pasuje. Fado śpiewa o życiu, które układają siły poza naszą kontrolą: o miłości, która nie przetrwała, o miejscach, które zostawiliśmy za sobą, o samym upływie czasu.

Poeta Fernando Pessoa pisał, że to pieśń ani wesoła, ani smutna, tylko „epizod z międzyczasu”, i nazwał ją „zmęczeniem silnej duszy”.

W praktyce Fado to głos, dwie gitary i sala, w której zapada cisza. Kiedy wszystko się zgra, czas staje.

Skąd pochodzi Fado

Jeśli zdarzyło ci się czytać, że Fado wymyślili marynarze śpiewający w porcie albo że to po prostu muzyczny wyraz saudade, portugalskiej tęsknoty za tym, czego brak, radziłbym odłożyć te historie na bok. Prawdziwe początki są bardziej zagmatwane i ciekawsze.

Zwykle zaczyna się od Lizbony z początku XIX wieku. Kiedy portugalski dwór królewski wrócił z wygnania w Brazylii (uciekł tam w 1808 roku przed Napoleonem), rody szlacheckie przywiozły ze sobą brazylijskie tradycje muzyczne. Przez Atlantyk przypłynęły lundu, afrobrazylijski taniec, i modinha, sentymentalna pieśń artystyczna lubiana w brazylijskich salonach.

W robotniczych dzielnicach Lizbony zwykli ludzie wzięli te formy i zrobili z nich coś nowego. Odarli je z salonowego poloru, a w to miejsce wstawili emocje prosto z ulicy.

Jest i drugi wątek. Przez cały XIX wiek do Lizbony napływali ludzie z głębi kraju, z Alentejo, z regionów Beira i z Trás-os-Montes, a każdy przywoził własne regionalne tradycje śpiewu. Lizbona stała się miejscem, w którym spotykały się te różne muzyczne języki, i być może z tego zderzenia wzięły się początki Fado.

Pierwszą śpiewaczką Fado, którą znamy z imienia, jest Maria Severa, prostytutka z dzielnicy Mouraria, która zmarła w 1846 roku w wieku 26 lat. Jej krótkie życie obrosło legendą: pisano o niej powieści, kręcono filmy, a w 1931 roku powstał o niej pierwszy portugalski film dźwiękowy. Najwcześniejszy udokumentowany głos Fado należał więc do kogoś z marginesu społecznego i właśnie tam ta muzyka dorastała: w tawernach i na ulicach biednych dzielnic Lizbony.

Jak działa Fado

Tradycyjny występ Fado opiera się na trzech muzykach. Śpiewa fadista, czyli śpiewak Fado. Guitarrista gra na gitarze portugalskiej, dwunastostrunowym instrumencie w kształcie gruszki, o jasnym, metalicznym brzmieniu, którego nie ma nigdzie poza Portugalią. Gitarzysta klasyczny trzyma harmonię.

To jest trzon. Czasem dochodzi gitara basowa, ale w tradycyjnym wykonaniu nie ma perkusji ani nagłośnienia.

Muzyka opiera się na rytmie dwudzielnym, zwykle w metrum 2/4 albo 4/4, i przechodzi od tonacji durowych do molowych skal melodycznych.

O budowie decydują formy poetyckie: każda quadra (zwrotka czterowersowa) albo décima (zwrotka dziesięciowersowa) staje się zamkniętą frazą muzyczną, więc w tradycyjnym Fado zwykle nie ma refrenu, na który można czekać. Melodia idzie za słowami, nie odwrotnie.

Życie daje jednak występowi improwizacja. Dobry śpiewak Fado nie odtwarza po prostu melodii. Nagina dźwięki, przeciąga sylaby, znajduje między zapisanymi wersami miejsca, w których może wypłynąć surowe uczucie. Gitara portugalska odpowiada tym samym i na bieżąco oplata głos.

Bliżej temu do wymiany między muzykami na jazzowym jam session niż do wyćwiczonego recitalu muzyki klasycznej. Każde wykonanie tego samego Fado jest inne, bo śpiewak co wieczór jest w innym stanie ducha.

Jedna melodia, wiele wierszy

Porównanie z jazzem sięga dalej niż improwizacja. Duża część repertuaru opiera się na Fado Tradicional: melodiach, które przyjmą każdy wiersz napisany we właściwym metrum, tak jak jazzowy standard przyjmie każdego solistę. Fado Vitória, którego autorem jest Joaquim Campos, niesie zarówno Igreja de Santo Estêvão, jak i Povo que Lavas no Rio, dwa teksty, które łączy tylko muzyka. Większość tych melodii nosi nazwisko kompozytora (Fado Vianinha to Fado Francisca Viany), a najstarsze, jak Fado Menor i Fado Corrido, nie mają znanego autora.

Ta swoboda wystawia jednak śpiewaka na próbę. Fado-canção, w którym jedną melodię napisano do jednego tekstu, potrafi unieść śpiewaka siłą samej piosenki. Przy melodii tradycyjnej to nie działa: bez głosu, który umie przechodzić między tonacjami, i bez wyczucia, co z tą melodią zrobić, wszystko wypada płasko. Jak oba rodzaje dzielą jeden wieczór, wyjaśniamy w tekście o formach muzycznych Fado.

Nie tylko smutek

Fado ma opinię smutnej muzyki i rzeczywiście schodzi głęboko w ciemniejsze rejony: stratę, tęsknotę, zazdrość, ból starzenia się.

Do tradycji należy jednak także Fado corrido, lżejsza i szybsza forma, często z humorystycznymi albo satyrycznymi tekstami. Są pieśni o lizbońskich dzielnicach, które brzmią bardziej jak święto niż lament. Są pieśni o miłości, która się układa, a nie tylko o tej, która się skończyła.

Opinia o smutku bierze się po części z tego, co najłatwiej przechodzi przez tłumaczenie. Kiedy cudzoziemcy słuchają Fado, zwykle najpierw docierają do nich utwory melancholijne, bo ta emocja pokonuje barierę językową bez objaśnień. Ale posiedź cały wieczór w lokalu z Fado w Porto albo w lizbońskiej casa de Fados, a usłyszysz całą skalę. Najlepsi śpiewacy Fado potrafią cię rozśmieszyć, a dwie piosenki później sprawić, że nie wydobędziesz z siebie słowa.

Poezja na pierwszym planie

Fado nie da się oddzielić od poezji. Wiele najważniejszych tekstów Fado napisali uznani poeci: Ary dos Santos, David Mourão-Ferreira, Florbela Espanca. Inne pochodzą z anonimowej tradycji ludowej, przekazywane i zmieniane z pokolenia na pokolenie.

Związek poezji wysokiej i ludowej to jedna z cech, które odróżniają Fado od innych gatunków. Śpiewak może wykonać tekst cenionego poety XX wieku, a zaraz po nim tradycyjną zwrotkę, której autora dawno zapomniano. Jedno i drugie waży tyle samo.

Przez ten literacki wymiar koncert Fado rozumie się głębiej, jeśli znasz trochę portugalski albo przynajmniej śledzisz tłumaczenia. Słowa nie są ozdobą. To dla nich ta muzyka istnieje, a najlepsi śpiewacy traktują każdy tekst tak, jakby jako pierwsi wypowiadali te słowa na głos.

Gdzie posłuchać Fado na żywo

Fado na żywo usłyszysz codziennie w trzech miastach: w Lizbonie, jego kolebce, w Porto, które ma własną scenę Fado, i w Coimbrze, gdzie żyje Fado de Coimbra, osobna tradycja z własnymi formami. Jeśli idziesz pierwszy raz, oto lokale, do których byśmy cię wysłali, po jednym w każdym mieście.

Śpiew i muzycy na koncercie Fado w Fado & Fado w Lizbonie

Lizbona

Fado & Fado

Koncert Fado · od 20 €

Śpiew Fado na koncercie w Fado Maior do Porto

Porto

Fado Maior do Porto

Koncert Fado · 60 min · od 15 €

Codzienny koncert Fado de Coimbra w Fado ao Centro przy Rua Quebra-Costas w Coimbrze

Coimbra

Fado ao Centro

Koncert Fado · 50 min · od 14 €

Wszystkie lokale, o których piszemy, znajdziesz w przewodnikach po Fado w Lizbonie, Porto i Coimbrze.

Fado dzisiaj

W 2011 roku UNESCO wpisało Fado na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Na dzisiejszych scenach znajdziesz wszystko, od ściśle tradycyjnych występów po nowe kompozycje, które przesuwają granice formy.

Nie zmieniło się to, co stanowi o wielkim występie Fado: głos, który wierzy w każde słowo, muzycy, którzy słuchają z taką samą uwagą, z jaką grają, i publiczność gotowa zamilknąć. Fado wciąż tego wymaga. Światła gasną, sala cichnie i ktoś zaczyna śpiewać o tym, co znaczy być żywym, śmiertelnym i Portugalczykiem.

Udostępnij Skopiowano link