Większość osób, które wchodzą do lokalu z Fado w Lizbonie, spodziewa się jednego: wolnych, smutnych pieśni. Tymczasem Fado jako takie nie jest muzyką smutną. Najstarsza forma, Fado Tradicional, obok melodii lamentu ma też melodie radosne, satyryczne i świąteczne, a śpiewacy Fado (po portugalsku fadistas) mogą do nich dobrać dowolny wiersz. Wielu z nich rzeczywiście ciąży ku smutkowi miłości, ale to kwestia upodobań, a nie reguła tej formy.
Typowy występ w stylu lizbońskim przechodzi przez cztery wyraźnie różne style: Fado Tradicional, Fado-canção, marcha i folclore. Dwa z nich wywodzą się spoza tradycji Fado, ale podczas wieczoru Fado wykonują je śpiewacy Fado, przy akompaniamencie gitary portugalskiej i gitary klasycznej, z frazowaniem właściwym Fado.
Ten tekst dotyczy stylu lizbońskiego, czyli Fado, które usłyszysz w lizbońskich lokalach z Fado i wszędzie tam, gdzie występują śpiewacy wykształceni w tej tradycji, w dowolnym miejscu w kraju. Styl z Coimbry to osobna tradycja z własnymi formami; więcej w tekście Formy muzyczne Fado (styl z Coimbry).
Fado Tradicional
To forma źródłowa. W Fado Tradicional nie ma refrenu. Śpiewak bierze tradycyjną melodię (Fado Corrido, Fado Menor, Fado Alberto, Fado Bailado i dziesiątki innych) i śpiewa do niej kolejno różne wiersze. Jedna melodia może unieść dowolną liczbę wierszy.
Tu jest miejsce na improwizację. Śpiewak ma w nim największą swobodę: może naginać dźwięki, przeciągać sylaby i szukać własnej drogi przez melodię. To samo Fado Corrido zaśpiewane tego samego wieczoru przez dwóch różnych śpiewaków może brzmieć zupełnie inaczej. Jeśli chcesz zrozumieć, czym właściwie jest Fado, zacznij od Fado Tradicional.
Fado-canção
Tu melodię komponuje się do jednego, konkretnego wiersza i zwykle jest refren. Jak podpowiada nazwa („Fado-piosenka”), to spotkanie języka Fado z budową każdej innej piosenki. Do tej kategorii należy większość najbardziej znanych melodii Fado.
W obrębie Fado-canção mieści się cała skala. Jedne utwory są bardzo bliskie tradycyjnemu Fado, z tym samym językiem gitary i tymi samymi wokalnymi niuansami; inne skłaniają się ku piosence popularnej, w której melodia i produkcja ważą tyle samo co frazowanie Fado. Barco Negro to wyraźny przykład drugiego krańca tej skali: melodią i rodowodem należy do piosenki popularnej, a mocno w Fado osadziły go interpretacja Amálii i to, jak grają go gitary.
Na tym samym skraju leżą inne utwory: Abril em Portugal („Coimbra”), Chuva, Dia de Folga, Meu Amor de Longe, Uma Casa Portuguesa. Usłyszysz je na wielu wieczorach Fado i publiczność dobrze je przyjmuje, choć ich korzenie tkwią w piosence popularnej, a nie w Fado w ścisłym sensie. Uma Casa Portuguesa często uchodzi za najbardziej portugalski ze wszystkich utworów Fado, ale napisano ją w Mozambiku, w kosmopolitycznym hotelu, a jej tekst czyta się raczej jako satyrę na biedną, uciśnioną Portugalię niż jako jej hymn.
Przykłady: Ai Mouraria, Nem às Paredes Confesso, Vielas d’Alfama, Lágrima, Barco Negro.
Marcha
Marcha narodziła się poza Fado, podczas letnich lizbońskich festas dos santos populares, czerwcowych świąt ludowych ku czci świętych. Ma budowę dwuczęściową: najpierw rozwinięcie w tonacji molowej, potem refren, który przechodzi w dur. Jest jaśniejsza i bardziej rytmiczna niż Fado, a publiczność klaszcze do niej w rytm.
Na wieczory Fado trafiła dzięki interpretacji. Od drugiej połowy XX wieku śpiewacy Fado zaczęli włączać marchas do swoich koncertów: zwalniali tempo, stosowali frazowanie Fado, grali je z gitarą portugalską i gitarą klasyczną. Utwór nie traci marszowego rodowodu, ale w sposobie, w jaki się go śpiewa i gra, wyraźnie słychać Fado.
Przykłady: Lisboa Antiga, Marcha d’Alfama, Cheira a Lisboa, Rosa ao Peito (pierwotnie De Rosa ao Peito, spopularyzowała ją Mariza).
Folclore
Folclore to regionalne tradycje pieśniarskie Portugalii, w większości świąteczne, przeważnie w tonacjach durowych. Podobnie jak marchas, folclore nie narodził się w lizbońskich lokalach z Fado, ale śpiewacy od dawna włączają go do swoich występów, czasem w prostych adaptacjach, czasem jako nowe kompozycje oparte na materiale ludowym. Na koncercie Fado słyszysz folclore przepuszczony przez Fado: te same instrumenty, ten sam język wokalny, często wolniejsze frazowanie.
Przykłady: Fadinho Serrano, Bailarico Saloio, Fadinho da Ti Maria Benta.
Przydatna wskazówka: jeśli publiczność jest zachęcana do rytmicznego klaskania, słyszysz marchę albo folclore. Przy Fado Tradicional i Fado-canção sala milczy aż do końca utworu.
Jak układa się występ w stylu lizbońskim
Występ Fado w stylu lizbońskim nie przechodzi przez te cztery style w żadnej sztywnej kolejności, ale często ma luźny układ. Może się zacząć od Fado-canção: publiczność rozpoznaje melodię, sala się uspokaja, a śpiewak może spokojnie wejść w wieczór. Potem przychodzi seria Fado Tradicional, w której naprawdę pracują improwizacja i rozmowa głosu z gitarą portugalską. Marcha albo folclore mogą przełamać emocjonalne napięcie i dać sali odetchnąć i poklaskać. Występ może się zakończyć tak, jak się zaczął, utworem Fado-canção, który publiczność wyniesie ze sobą na ulicę.
Często wieczór dzieli dwóch śpiewaków, którzy występują na zmianę krótkimi blokami. Każdy dobiera własny repertuar, czasem na bieżąco, a nie według ustalonej setlisty.