Mało kto o tym wie, ale Porto zawsze było miastem Fado. Jeszcze w latach 70. i 80. nazywano je „Hollywood Fado”, bo płaciło największym śpiewakom Fado w kraju wysokie gaże.
Najbardziej zdumiewa jednak to, że w lokalach takich jak Taberna de São Jorge każdego wieczoru występowało piętnastu śpiewaków Fado. Dlaczego aż tylu? Bo śpiewano od 19:00 do 7:00 rano następnego dnia.
Dziś sława i bohema tamtych lat przygasły, ale lokali z Fado jest w Porto więcej niż kiedykolwiek: w całym mieście odbywa się codziennie ponad 20 występów Fado.
Gdzie najlepiej posłuchać Fado w Porto
Jeśli w Porto pójdziesz tylko na jeden wieczór Fado, oto moje typy. Pełna lista lokali z Fado jest zaraz po nich.
Na koncert Fado, czyli mniej więcej godzinę muzyki, której nie przerywa jedzenie, zacznij od tych trzech miejsc.
Fado Maior do Porto

Fado Maior do Porto, w historycznej dzielnicy Miragaia, to jedyna sala w kraju, gdzie jednego wieczoru usłyszysz obie tradycje Fado, w wykonaniu dwóch osobnych zespołów. Wnętrze jest małe, a głosy docierają do ciebie bez mikrofonu po drodze. Posłuchaj, jak gra gitarzysta Miguel Amaral i jak śpiewają Mariana Correia oraz António Laranjeira.
Cais do Fado

Cais do Fado leży po drugiej stronie rzeki, w Gaia, krótki spacer od piwnic z winem porto. Prowadzą go sami gitarzyści, więc na scenie stoją ludzie, którym zależy na tym, jak uda się wieczór. To moja odpowiedź dla każdego, kto chce połączyć wizytę w piwnicy z prawdziwym Fado, zamiast kupować duże, nagłośnione pakiety piwnica plus Fado, które sprzedaje się w okolicy.
Casa da Guitarra

Casa da Guitarra, niedaleko katedry Sé, to sklep z portugalskimi instrumentami strunowymi. Niech cię to nie zniechęca. To pierwsze miejsce w Porto, które zaczęło dawać osobne koncerty Fado, a skład śpiewaków też jest świetny.
Jeśli wolisz dłuższy wieczór, z jedzeniem i winem wokół muzyki, oto dwa lokale z kolacją i Fado, którym ufam.
Casa da Mariquinhas

Do Casa da Mariquinhas, na górze przy katedrze, na Rua de São Sebastião, właśnie warto pójść. Sala jest mała i kameralna, śpiewacy Fado są znakomici, a jest tu coś, co trudno mi ująć w słowa, dopóki sam tam nie usiądziesz.
Fado Português

Gospodynią jest tu Sandra Correia, jedna z najważniejszych śpiewaczek Fado w Porto. Poza samym śpiewem to miejsce podtrzymuje coś rzadkiego: prawdziwe oddanie muzyce, ze spotkaniami zwanymi tertúlias, na których muzycy zbierają się i dzielą muzyką. Możesz też trafić na wieczór, kiedy śpiewa Sandra Cristina, głos o ugruntowanej pozycji.
Tu zastanów się dwa razy
Żadne z tych miejsc nie oznacza straconego wieczoru. Każde ma po prostu haczyk, o którym warto wiedzieć przed rezerwacją, zwłaszcza jeśli to twój jedyny wieczór Fado w Porto.
Fado w piwnicach z winem porto
Piwnice po drugiej stronie rzeki, w Gaia, Caves Cálem i Caves Fonseca, sprzedają pakiety, w których zwiedzanie łączy się z krótkim występem Fado. Kłopot w tym, gdzie to się odbywa. To duże sale, więc znika bliskość i cisza, z których Fado żyje, a w niektórych dźwięk jest nagłośniony. Jeśli chcesz jednego i drugiego, zrób to osobno: zwiedź piwnicę, na przykład Graham’s, a potem przejdź kilka minut do Cais do Fado na koncert poświęcony tylko Fado. Każda z tych rzeczy lepiej sprawdza się osobno niż obie zmieszane razem.
Ideal Clube de Fado
Ta sala ma w programie wyłącznie najbardziej klasyczną gałąź Fado. To ważna gałąź, ale kultura Fado sięga dużo dalej, a inne style należą do niej w nie mniejszym stopniu. Jeśli znasz już Fado z innych miejsc, Ideal to świetny wybór. Ale jeśli ma to być twój jedyny koncert, wyjdziesz z wąskim wyobrażeniem o tym, czym naprawdę jest Fado.
Fado na Baixa
Tutaj Fado na żywo przeplata się z krótkimi filmami dokumentalnymi o tym gatunku. Jednym bardzo się to podoba, inni uważają, że ekrany przerywają kontakt między artystami a salą. To najlepszy wybór w Porto, jeśli chcesz tego samego wieczoru dowiedzieć się czegoś o Fado i go posłuchać.
Każde spotkanie Fado Vadio
Fado Vadio to Fado w wykonaniu amatorów: śpiewa każdy, kto podejdzie do stołu. Wspólnotowa atmosfera wokół tych spotkań jest wspaniała, ale śpiewowi daleko do poziomu każdego zawodowego lokalu z Fado. Jeśli szukasz najlepszego wieczoru Fado, jaki może ci dać Porto, tu go nie znajdziesz.
Pełna lista lokali z Fado w Porto
Fado na żywo usłyszysz w Porto w pięciu formach:
- Koncerty Fado
- Kolacje z Fado
- Fado i piwnice z winem porto
- Fado Vadio (Fado w wykonaniu amatorów)
- Inne propozycje z Fado
Koncerty Fado w Porto
Koncerty Fado w Porto to kameralne, godzinne występy poświęcone wyłącznie muzyce. Nie ma kolacji ani degustacji wina, jest tylko Fado.
Sale mieszczą od 35 do 60 osób, a w większości gra się akustycznie, bez mikrofonów, więc głos i gitara portugalska docierają do ciebie bez żadnej obróbki.
Koncerty zaczynają się między 17:30 a 21:15, a bilety kosztują od 14 do 21 euro, zwykle z kieliszkiem porto w cenie.
W Porto działa 9 lokali, które dają same koncerty:
- Fado Maior do Porto
- Cais do Fado
- Casa da Guitarra
- A Casa do Fado
- Fado na Baixa
- Destino Fado
- Ideal Clube de Fado
- Presidencial Fado
- Clube Real do Fado
1. Fado Maior do Porto

Fado Maior do Porto to stuletnia tawerna w dzielnicy Miragaia, nad Douro, gdzie znajdziesz coś, czego nie ma żaden inny lokal w Portugalii: obie tradycje Fado w kraju, lizbońską i z Coimbry, wykonywane tego samego wieczoru przez osobne zespoły. To kameralna sala, w której regularnie występują jedni z najlepszych muzyków Fado w Porto.
Koncerty odbywają się w małej sali tawerny na około 45 miejsc. Fado Maior gra codziennie o 18:00 i 19:30, a w piątki, soboty i niedziele jest trzeci koncert, o 21:15. Każdy trwa około godziny, a bilety kosztują od 15 euro.
2. Cais do Fado

Cais do Fado prowadzą dwaj gitarzyści, Marco Quaresma i Luís Lumini. Lokal mieści się nad brzegiem Douro w Gaia, w budynku historycznego klubu Clube Fluvial Portuense. To uczciwe, gościnne miejsce, ukształtowane przez muzyków, którzy je prowadzą.
Na koncertach w Cais do Fado masz przed sobą widok na Douro i na Porto. Zaczynają się codziennie o 17:30 i 19:00, trwają około godziny, a bilety kosztują od 19 euro.
3. Casa da Guitarra

Casa da Guitarra to pierwsze miejsce w Porto, które zaczęło dawać osobne koncerty Fado. Grają tu w sklepie z portugalskimi instrumentami strunowymi, tuż przy górnym pokładzie mostu Luís I. Wnętrze jest częścią występu: sala pełna instrumentów, bez których nie byłoby Fado, i wystawa o tym, jak powstaje gitara portugalska.
Lokal mieści się w historycznym budynku z kamiennymi łukami, a krzesła stoją rzędami przodem do sceny. Każdego dnia gra się o 18:00 i 19:30, a od środy do soboty dochodzi trzeci koncert, o 21:15. Każdy trwa około godziny, a w bilecie od 20 euro jest kieliszek porto.
4. A Casa do Fado

A Casa do Fado to projekt trzech przyjaciół, którzy zaczęli organizować koncerty Fado w nietypowych miejscach w Porto. Obecnie grają pod zakrystią kościoła São João Novo, niedaleko Ribeiry, nadrzecznej dzielnicy Porto. To piwnica z końca XVI wieku, z kamiennymi łukami, granitowymi ścianami i stolikami z beczek po winie, oświetlonymi świecami.
W połowie koncertu gospodarz krótko opowiada w kilku językach historię Fado. Występy zaczynają się codziennie o 18:00 i 19:30 i trwają mniej więcej godzinę, a bilet kosztuje od 20 euro, z kieliszkiem porto. Dzieci poniżej 12 lat wchodzą za darmo, co wśród lokali z Fado w Porto zdarza się rzadko.
5. Fado na Baixa

Fado na Baixa łączy Fado na żywo z filmem dokumentalnym o tym gatunku, w małej sali niedaleko Ribeiry. To najlepsza opcja, jeśli chcesz jednocześnie słuchać i się uczyć. Uczciwie uprzedzam: między kolejnymi częściami koncertu są fragmenty wideo, które mogą ci się nie spodobać, jeśli wolisz słuchać muzyki bez przerw.
Są audioprzewodniki po angielsku, francusku i hiszpańsku. Na scenę wychodzą o 18:00 i 19:30, każdego dnia, na mniej więcej godzinę. Bilet od 19 euro obejmuje kieliszek porto.
6. Destino Fado

Destino Fado mieści się w XIX-wiecznej sali reprezentacyjnej tuż przy Cordoarii, z malowanymi freskami, dużymi lustrami i bogatymi sztukateriami. Lokal wyróżnia między innymi to, że można tu usłyszeć Cláudię Madur, jedną z najbardziej rozpoznawalnych śpiewaczek Fado na północy Portugalii.
Na powitanie dostajesz kieliszek porto i ciastko, a sala mieści około 40 osób na krzesłach ustawionych rzędami przodem do miejsca, gdzie się gra. Od poniedziałku do soboty koncerty są o 17:30 i 19:00, w niedziele tylko jeden, o 19:00. Każdy trwa około godziny, bilety kosztują od 21 euro.
7. Ideal Clube de Fado

W Ideal Clube de Fado, w centrum Porto, usłyszysz wyłącznie najbardziej klasyczną gałąź Fado. Taki pomysł nie czyni lokalu bardziej autentycznym, bo kultura Fado sięga dużo dalej, po Fado-canção, marchas i folclore. To jednak świetny wybór, jeśli masz już za sobą inne koncerty Fado; jeśli nie, wyjdziesz z okrojonym obrazem tego, czym naprawdę jest Fado.
Widownia otacza scenę półkolem, a na każdym koncercie występuje dwóch śpiewaków Fado i dwóch gitarzystów. Gra się codziennie o 18:00, 19:30 i 21:15. Każdy koncert trwa około godziny, a bilet od 21 euro obejmuje kieliszek porto.
8. Presidencial Fado

Presidencial Fado mieści się w sali reprezentacyjnej Ordem da Trindade, neoklasycystycznego budynku z 1804 roku przy stacji metra Trindade. Ana Margarida, jedna z założycielek, a zarazem śpiewaczka Fado, osobiście przyjmuje gości i zapowiada każdą pieśń w kilku językach.
Na powitanie masz do wyboru kilka rodzajów porto, a koncert odbywa się w dawnej sali posiedzeń zarządu zakonu, pod kryształowymi żyrandolami, wśród złotych zasłon. Gra się tu przez cały tydzień, o 18:00 i 19:30, około godziny, a bilety kosztują od 14 euro.
9. Clube Real do Fado

Clube Real do Fado założył Carlos Soares, właściciel Taberna Real do Fado po drugiej stronie ulicy, jako miejsce z samym koncertem dla gości, którzy chcą posłuchać Fado bez kolacji.
W każdy koncert wplecione jest krótkie wprowadzenie w historię Fado, po angielsku, francusku, hiszpańsku i portugalsku. Koncerty zaczynają się od 18:00 i trwają około godziny, a w bilecie od 19 euro jest kieliszek wina.
Kolacje z Fado w Porto
Na kolacji z Fado tradycyjny portugalski posiłek przeplata się z krótkimi występami Fado na żywo między daniami, zwykle w trzech lub czterech przerwach. Większość kolacji zaczyna się około 20:00, z pierwszym występem między 20:30 a 21:00; trwają od dwóch do trzech godzin, a występuje na nich dwoje śpiewaków (kobieta i mężczyzna) z dwoma gitarzystami. Ceny wynoszą od 60 do 85 euro od osoby, zależnie od lokalu.
W Porto jest 7 lokali z kolacją i Fado:
- Casa da Mariquinhas
- Fado Português
- Restaurante RC
- Herança Magna
- Taberna Real do Fado
- Mal Cozinhado
- O Fado
1. Casa da Mariquinhas

Casa da Mariquinhas to najstarszy lokal z Fado w Porto, założony w 1968 roku. To mała sala o granitowych ścianach niedaleko katedry Sé, gdzie bliskość artystów i akustyka nie mają sobie równych wśród lokali z kolacją i Fado w mieście. Rezerwacje są tu jednymi z najtrudniejszych do zdobycia.
Lokal jest otwarty od poniedziałku do soboty od 20:00, a Fado zaczyna się o 20:30. Kolacja kosztuje około 60 euro. Zarezerwuj z wyprzedzeniem, bo sala jest mała i szybko się zapełnia.
2. Fado Português

Fado Português prowadzi Sandra Correia, jedna z najbardziej szanowanych śpiewaczek Fado na północy Portugalii, w swojskim, bezpretensjonalnym wnętrzu w Vila Nova de Gaia. To jedyna restauracja z Fado w okolicach Porto prowadzona przez czynną artystkę, i to nadaje ton całemu wieczorowi.
Lokal jest otwarty codziennie od 20:00 do 1:00, a Fado zaczyna się o 20:30. Po 22:45 możesz też wpaść tylko na Fado, bez kolacji. Ceny wynoszą około 85 euro.
3. Restaurante RC

Restaurante RC zajmuje budynek z 1894 roku w Ribeirze, dzielnicy wpisanej na listę UNESCO, tuż obok Palácio da Bolsa. To jedna z najpiękniejszych sal restauracyjnych w mieście, z żyrandolami, rzeźbioną boazerią i zdobionymi kolumnami zachowanymi z pierwotnej architektury. Atmosfera jest swobodniejsza niż w typowym lokalu z Fado, więc to dobry wybór, jeśli wolisz cieszyć się muzyką bez surowszych rytuałów.
Fado zaczyna się o 20:30, a ceny wynoszą około 60 euro.
4. Herança Magna

Herança Magna to jedyna kolacja z Fado w Porto, na której obok Fado jest też część folklorystyczna, z tancerzami ludowymi, akordeonem i cavaquinho, małą portugalską gitarą. Wieczór odbywa się w przebudowanej, trzynawowej granitowej hali w Vila Nova de Gaia, a w programie są też odtworzone tradycje Porto, takie jak święto S. João.
Kolacja, Fado, folklor i porto składają się na jeden program za 70 euro od osoby. To większy, bardziej świąteczny wieczór niż w typowym lokalu z Fado, lepszy dla tych, którzy chcą poznać szerszy wycinek portugalskiej tradycji, niż dla tych, którym chodzi wyłącznie o Fado.
Czytelnicy Fado Magazine dostają 10 euro zniżki.
5. Taberna Real do Fado

Taberna Real do Fado leży niedaleko Cordoarii. Prowadzi ją Carlos Soares, a Fado śpiewa się tu w trzech częściach między daniami. Nazwa jest hołdem dla dwóch historycznych lokali z Fado, których już nie ma.
Lokal jest otwarty od poniedziałku do soboty, od 20:00 do 23:30. Ceny wynoszą około 60 euro.
6. Mal Cozinhado

Mal Cozinhado mieści się w historycznym budynku w Ribeirze, z granitowymi łukami i drewnianymi belkami, które podobno mają ponad 600 lat. Od początku to firma rodzinna, uważana za wizytówkę lokali z Fado w Porto.
Kolacje trwają od 20:00 do 23:30, od poniedziałku do soboty, a kosztują około 60 euro.
7. O Fado

O Fado prowadzi rodzina Almeidów, jedna z najstarszych rodzin związanych z lokalami z Fado w Porto. Lokal stoi przy Largo São João Novo, w spokojnej dzielnicy Miragaia. Manuela Almeida rządzi w kuchni, a jej synowie na sali.
O Fado działa od poniedziałku do soboty, od 20:30 do 1:00 w nocy, a ceny wynoszą tu około 60 euro.
Fado i piwnice z winem porto
Dwie piwnice z winem porto łączą degustację z przewodnikiem z występem Fado na żywo. Każda wizyta trwa około 90 minut: zwiedzanie piwnicy, degustacja dwóch porto i na koniec 45 minut Fado. Zaczynają się między 18:00 a 18:15, a bilety kosztują od około 25 do 30 euro od osoby.
W Porto są 2 piwnice z winem porto, w których gra się Fado:
Jeśli najważniejsze jest dla ciebie dobre Fado, radziłbym to rozdzielić: odwiedź Graham’s, a potem idź na koncert Fado do Cais do Fado, kawałek dalej tą samą drogą. Przy wyborze piwnicy pomoże ten przewodnik po piwnicach z winem porto w Gaia, który omawia je po kolei, razem z tym, co nalewają na każdej degustacji.
1. Caves Cálem

Caves Cálem leży na nabrzeżu w Gaia, przy moście Luís I, więc z tych dwóch piwnic łatwiej ją zmieścić w popołudniu w Porto. Muszę jednak uczciwie dodać, że z dwóch piwnic z Fado to tutaj Fado wypada słabiej. Sala jest duża, dźwięk nagłośniony, a repertuar ciąży ku „Fado dla turystów”. To bardzo popularny pakiet, ale jeśli zależy ci na Fado, wybierz coś innego.
Wizyty z Fado są codziennie o 18:15, przez cały rok, a bilety kosztują około 28 euro.
2. Caves Fonseca

Caves Fonseca łączy zwiedzanie piwnicy z przewodnikiem i degustację porto z występem Fado na żywo. Fonseca ma też pakiet z kolacją dla tych, którzy chcą pełniejszego wieczoru.
Wizyta zaczyna się codziennie o 18:00, a bilet kosztuje około 25 euro.
Inne propozycje z Fado w Porto
Poza czterema głównymi formami Porto ma też propozycje, które łączą Fado z czymś innym, na przykład ze zwiedzaniem historycznego miejsca z przewodnikiem. Na razie główną z nich jest Fado Vitória, w jednym z najważniejszych klasztorów Porto.
Fado Vitória

Fado Vitória łączy zwiedzanie z przewodnikiem klasztoru São Bento da Vitória, benedyktyńskiego klasztoru z XVI wieku, uznanego za pomnik narodowy, z koncertem Fado w zakrystii. Organizuje je Casa da Guitarra: najpierw zwiedzasz krużganki i kaplice, a na koniec słuchasz godzinnego występu Fado w zakrystii. Na powitanie podają likier Singeverga, a w przerwie porto. Grupy liczą najwyżej 40 osób, a zakrystia jest na tyle mała, że głos i gitary niosą się bez nagłośnienia.
Zaczyna się codziennie o 18:30. Całość trwa około 80 minut, a bilety kosztują około 26 euro.
Fado Vadio w Porto

Fado Vadio to nie koncert, tylko spotkanie ludzi, których łączy pasja do Fado. Działa jak karaoke, tyle że zamiast nagrania grają gitarzyści.
Większość osób, które śpiewają na tych spotkaniach, to nie zawodowcy. Jeśli więc chcesz posłuchać dobrych artystów, wybierz koncert Fado albo kolację w lokalu z Fado.
To propozycja szczególnie dla tych, którzy chcą śpiewać, nawet jako amatorzy. Ale możesz też przyjść tylko posłuchać.
Scena Fado Vadio często się przenosi: spotkania pojawiają się w różnych barach i z czasem znikają, więc trudno o stałą listę. Dwa z bardziej regularnych miejsc:
- Casa Balsas
- A Viela
Jak wybrać wieczór Fado w Porto
Czym Fado jest, a czym nie jest
Fado to portugalska pieśń popularna, ale szczególnego rodzaju. UNESCO uznaje Fado za niematerialne dziedzictwo kulturowe ludzkości, a dla Portugalczyków to pieśń narodowa. W Fado dużo się też improwizuje, więc na pierwszy plan wysuwa się wirtuozeria artystów.
Wbrew stereotypowi Fado nie jest pieśnią płaczących marynarzy i ich wdów ani melancholijnej saudade, portugalskiej tęsknoty za tym, czego brak. To pieśń o niezwykłej swobodzie muzycznej i poetyckiej, która równie dobrze wyraża smutek, jak radość.
Fado nie jest jednak ani wesołe, ani smutne. Jest epizodem z międzyczasu.
[…]
Fado to zmęczenie silnej duszy, spojrzenie pełne pogardy, jakim Portugalia patrzy na Boga, w którego wierzyła i który ją potem opuścił.
Fernando Pessoa, „O Fado e a Alma Portuguesa”, Notícias Ilustrado, 14 kwietnia 1929
Od czego zależy dobry wieczór Fado
O tym, czy wieczór Fado jest dobry, czy zły, nie decyduje kolacja, liczba miejscowych na sali ani to, czy lokal nazywa się tradycyjnym.
Decyduje więź między artystami a publicznością, zbudowana na bliskości, szacunku, uwadze i ciszy, w której publiczność czuje artystów, a artyści czują publiczność.
Tak mówił o tym Fernando Maurício, uważany za króla Fado:
„A ludzie mówią: »To jest Fado z prawdziwego zdarzenia!« […] Ale to jest Fado z prawdziwego zdarzenia dlatego, że jestem blisko publiczności. A publiczność przeżywa to razem ze mną.”
Fernando Maurício
Zagrałem w Porto tysiące koncertów Fado. Oto, co stoi za wieczorami, których ludzie nie zapominają:
- Małe sale, blisko artystów. Bliskość artystów liczy się najbardziej. Wyłapujesz każdy szczegół i przeżywasz emocje Fado razem z nimi, zamiast patrzeć z daleka.
- Świetna akustyka, bez mikrofonów. Fado to nie muzyka na salę koncertową. Głos bez nagłośnienia i gitary docierają do ciebie z całą swoją fakturą, a to bije na głowę wszystko, co płynie z głośnika.
- Artyści, którzy mogą śpiewać to, co czują. Kiedy artyści idą za tym, co czują w danej chwili, występ uderza o wiele mocniej. Niektóre lokale narzucają komercyjny repertuar dla łatwych braw, inne sztywne reguły tego, co jest „czystym” Fado.
- Hojni wykonawcy, którzy żyją Fado. Piękny głos nie wystarczy. Fado ma własny język i estetykę, a kiedy patrzysz na hojnego artystę, który naprawdę je ma, cała sala dostaje gęsiej skórki.
- Fado w roli głównej. Są miejsca, które istnieją dla Fado, i takie, gdzie Fado ma przyciągać klientów do głównego interesu. Kiedy wieczór jest zbudowany wokół muzyki, nic nie odciąga twojej uwagi od Fado.
- Dobra publiczność. Ty też masz w tym swój udział. Kiedy na sali panuje cisza i szacunek, czujemy to i dajemy więcej. A kiedy wyczuwamy, że publiczność przeżywa emocje razem z nami, dajemy z siebie wszystko.
Prawdziwa pułapka na turystów
Rozmawiałem z setkami turystów i przewodników, przeczytałem prawie każdy internetowy przewodnik i forum o Fado w Porto. Trudno uniknąć wniosku: prawie wszystko, co się pisze i mówi o Fado w Porto, to dezinformacja, a uwierzyć w nią to wpaść w prawdziwą pułapkę na turystów. Większość pochodzi od blogerów i przewodników, którzy ledwie postawili stopę w którymś z tych lokali.
Najczęściej usłyszysz takie rady:
- Szukaj „tradycyjnych” lokali. Jeśli „tradycyjny” znaczy najstarszy w mieście albo taki, który odtwarza wieczory, na jakie miejscowi chodzili w XX wieku, obie drogi prowadzą do tego samego: do restauracji z Fado. Ale jedne z najlepszych wieczorów Fado w Porto to godzinne koncerty bez jedzenia, w nietradycyjnych wnętrzach.
- Ufaj słowom z reklam. Wiele lokali obwiesza swoje strony i ulotki słowami „czyste”, „autentyczne” i „tradycyjne”, bo wie, że goście boją się trafić gdzieś, gdzie będzie „nieautentycznie”. Jeśli będziesz się nimi kierować, ominiesz świetne sale z Fado, które po prostu ich nie używają.
- Oceniaj autentyczność po jedzeniu. Jedni twierdzą, że „prawdziwe” Fado jest w restauracjach; inni są równie pewni, że autentycznym wyborem jest koncert w ogóle bez posiłku. Jedzenie nie ma nic wspólnego z jakością występu.
- Licz na salę pełną miejscowych. Lokale z Fado w Porto, a także w Lizbonie, utrzymują się z turystów. Nie chodzi o to, że miejscowi nie lubią Fado, po prostu nie wybierają się na Fado co tydzień ani nawet co miesiąc. Przesiedziałem nudne wieczory na sali pełnej samych miejscowych, a jedne z najlepszych koncertów w życiu zagrałem dla publiczności złożonej w 100% z turystów.
- Idź na spotkanie amatorów po „prawdziwe” Fado. Niektórzy przewodnicy przedstawiają Fado Vadio jako bardziej autentyczny wybór, z mniejszą liczbą turystów i bez komercji. Te wieczory mają w sobie prawdziwe ciepło, ale zawodowy lokal jest tak samo autentyczny, a śpiewa się w nim lepiej.
Czy na scenie Fado w Porto są więc prawdziwe pułapki? Bardzo nieliczne i żadnej z nich nie ma na długiej liście, którą tu omawiam. A takie miejsca zwykle długo w Porto nie wytrzymują, bo klienci przestają przychodzić.
Podczas występu
Zanim wybierzesz się na Fado w Porto, chcę ci powiedzieć kilka rzeczy, dzięki którym lepiej przeżyjesz ten wieczór.
Fado w dwóch tradycjach
Kiedy za granicą mówi się o Fado, prawie zawsze chodzi o tradycję lizbońską. Portugalia ma jednak drugą tradycję Fado, która narodziła się w środkowej części kraju, na Uniwersytecie w Coimbrze.
Nie zawsze były tak od siebie oddzielone. Jeszcze w latach 20. XX wieku śpiewacy i gitarzyści swobodnie przechodzili z jednej do drugiej i dopiero pod koniec tej dekady obie szkoły się rozeszły, każda z własnym strojeniem, sposobem śpiewania, strojem i rytuałem.
Tradycja lizbońska

W tradycji lizbońskiej śpiewają zarówno kobiety, jak i mężczyźni, przy akompaniamencie gitary klasycznej i gitary portugalskiej.
Tę tradycję usłyszysz w każdym lokalu z Fado w Porto.
Tradycja z Coimbry

Tradycja z Coimbry wyrosła z życia studentów Uniwersytetu w Coimbrze, którzy śpiewali przy ludowych gitarach violas toeiras i przy świętojańskich ogniskach na São João. W latach 90. XIX wieku forma ukształtowała się wokół Augusta Hilária, zwanego „arcykapłanem bohemy”, którego Fado Hilário pozostaje sztandarowym klasykiem tej szkoły.
Do dziś śpiewają ją prawie wyłącznie mężczyźni, w czarnej pelerynie i stroju studenckim (capa e batina), które nosi się na uniwersytecie.
Trzy lokale w Porto mają ją w programie obok tradycji lizbońskiej:
- Fado Maior do Porto to punkt odniesienia: osobny zespół z Coimbry gra pierwszą część każdego koncertu.
- Fado na Baixa ma w każdym programie dwie pieśni z Coimbry, w wykonaniu jednego śpiewaka, a nie całego zespołu.
- Restaurante RC przeznacza na tę tradycję część wieczoru, również z jednym śpiewakiem.
Muzycy
Zobaczysz trzy osoby: śpiewaka Fado (głos), gitarzystę grającego na gitarze portugalskiej i gitarzystę klasycznego. Czasem dołącza do nich basista.
Gitara portugalska

Gitara portugalska to instrument o jasnym, charakterystycznym brzmieniu. Ma dwanaście stalowych strun połączonych w sześć par i wywodzi się od europejskiego cyternu i gitary angielskiej.
W tradycji lizbońskiej gra wstępy, prowadzi dialog z głosem, czasem ma solo w środku pieśni i przez cały czas daje oparcie rytmiczne i harmoniczne.
W tradycji z Coimbry gra wstępy i niektóre przerywniki oraz daje oparcie rytmiczne i harmoniczne, kiedy śpiewak śpiewa, ale nie prowadzi dialogu z głosem.
Gitara klasyczna

W tradycji lizbońskiej gitara klasyczna ma stalowe struny i nieco inną budowę, która wydobywa głębsze basy i jaśniejsze, bardziej krystaliczne wysokie tony. Gitarzysta gra bas na mocną część taktu, a na słabą uderza w trzy najwyższe struny, więc daje jednocześnie bas, harmonię i rytm.
W tradycji z Coimbry gitara klasyczna ma struny nylonowe, nastrojone o cały ton niżej niż zwykle, tak samo jak gitara portugalska z Coimbry. Prowadzi bas i akompaniament, grany głównie arpeggiami.
Fadista, czyli śpiewak Fado

Po portugalsku śpiewaka Fado nazywa się fadista.
W tradycji z Coimbry styl jest bardziej operowy. Śpiewak daje własną interpretację, ale trzyma się blisko oryginalnej kompozycji, a śpiewają prawie wyłącznie mężczyźni.
W tradycji lizbońskiej śpiewa więcej kobiet niż mężczyzn, choć wielkich śpiewaków też jest wielu. Śpiewak Fado ma tu dużo większą swobodę interpretacji: improwizacja należy do formy, a nawet zmiana melodii jest mile widziana, pod warunkiem że zostaje jej podstawa i tożsamość, tak by pieśń pasowała do słów i do emocji chwili.
Co usłyszysz: repertuar
Podobnie jak blues czy jazz, Fado dzieli się na odmiany. Typowy wieczór przechodzi przez kilka z nich, a kiedy nauczysz się je rozróżniać, całość robi się dużo ciekawsza.
Z tradycji lizbońskiej

Fado Tradicional to forma wyjściowa: wspólna melodia, na którą można śpiewać dowolnie wiele różnych wierszy, z miejscem na improwizację. Nie ma refrenu i to najprostszy sposób, żeby odróżnić tę formę od pozostałych. Przykłady: Fado Corrido, Fado Menor, Fado Alberto, Fado Bailado.
Fado-canção znaczy dosłownie „Fado-piosenka” i to jest wskazówka: to utwór pisany jak każda inna piosenka, jedna melodia do jednego wiersza, z refrenem. Przykłady: Ai Mouraria, Nem às Paredes Confesso, Vielas d’Alfama, Lágrima.
Marchas to pieśni z letnich lizbońskich świąt ku czci świętych (marchas populares). Od połowy XX wieku śpiewacy Fado przenoszą je do lokali z Fado i śpiewają z emocjonalnym ciężarem Fado. Przykłady: Lisboa Antiga, Marcha d’Alfama.
Folclore to portugalska muzyka regionalna o wiejskich korzeniach. Podobnie jak marchas trafiła do lokali z Fado, gdzie śpiewa się ją z wolniejszym frazowaniem i emocjonalnym ciężarem Fado. Przykłady: Fadinho Serrano, Bailarico Saloio.
Guitarrada to utwór czysto instrumentalny, w którym główną rolę gra gitara portugalska, wpleciony między śpiewane Fado, żeby gitarzysta mógł się pokazać. Przykłady: Vira de Frielas, Lisboa ao Entardecer.
Prosta zasada: jeśli śpiewak zachęca cię do klaskania do rytmu, to, czego słuchasz, to marcha albo folclore, a nie Fado.
Z tradycji Coimbry

Repertuar z Coimbry dzieli się na pięć form.
Fado klasyczne to śpiewana kompozycja na trzy lub cztery quadras (czterowierszowe strofy), na męski głos w skali tenoru lub barytonu, z akompaniamentem gitary z Coimbry i gitary klasycznej. Przykłady: Fado Hilário Moderno, Saudades de Coimbra, Fado dos Passarinhos, Fado de Santa Cruz.
Balada to skomponowana pieśń, która wychodzi poza układ czterech quadras, często do poważnej poezji takich autorów jak Manuel Alegre i Eugénio de Andrade. Przykłady: Balada da Torre d’Anto, Toada do Penedo da Saudade, Balada do Outono, Flores para Coimbra.
Trova to pieśń polityczna lub obywatelska, która narodziła się w latach 60. ze studenckiego oporu wobec Estado Novo. Język muzyczny pochodzi z Coimbry, a słowa od poetów otwarcie sprzeciwiających się reżimowi. Przykłady: Trova do Vento que Passa, Balada do Estudante, Trova do Amor Lusíada, Cantar de Emigração.
Balada de despedida co roku komponuje ktoś z rocznika kończącego studia na Uniwersytecie w Coimbrze, a śpiewa się ją na zakończenie récita, przedstawienia absolwentów. Tradycja trwa nieprzerwanie od lat 70. XIX wieku. Przykłady: Balada da Despedida (1892), Coimbra tem mais encanto (1958).
Guitarrada to muzyka czysto instrumentalna, na solową gitarę z Coimbry z gitarą klasyczną. Tę formę Artur Paredes rozwinął w cały dorobek, a jego syn Carlos Paredes pokazał ją publiczności na świecie. Przykłady: Variações em Ré menor (Artur Paredes), Variações em Lá menor i Verdes Anos (Carlos Paredes).
Jak się zachować i w co się ubrać

W co się ubrać. Na koncert idealnie nada się styl smart casual. Dżinsy i ładna koszula sprawdzą się dobrze. Na kolację z Fado warto ubrać się nieco bardziej elegancko, mniej więcej tak jak do dobrej restauracji.
Zasady na koncercie. Najważniejsza zasada to cisza w czasie występu. Po każdej pieśni śmiało klaszcz, żeby pokazać uznanie. Zdjęcia zwykle są w porządku, tylko wycisz telefon, wyłącz flesz i nie przeszkadzaj innym.
Najczęstsze pytania
Ile kosztuje Fado w Porto?
Sam koncert kosztuje od 14 do 21 euro od osoby za godzinny występ. Kolacje z Fado kosztują od 60 euro od osoby i obejmują pełny posiłek oraz trzy lub cztery występy po 15 do 20 minut rozłożone na cały wieczór. Fado posłuchasz też w piwnicach z winem porto, gdzie degustacja z występem Fado na koniec kosztuje od 25 do 30 euro.
Ile trwa wieczór z Fado?
To zależy od formy. Sam koncert trwa około godziny i wypełnia go wyłącznie muzyka, bez serwowania kolacji i bez występów na rozgrzewkę. Występ Fado przy zwiedzaniu piwnicy z winem porto trwa zwykle około 45 minut i zamyka degustację. Kolacja z Fado trwa zwykle od dwóch do trzech godzin: kolację zaczyna się podawać około 20:00, a muzyka startuje mniej więcej pół godziny później, w trzech lub czterech występach po 15 do 20 minut między daniami. Amatorskie spotkania Fado Vadio nie mają ustalonego końca i mogą ciągnąć się przez kilka godzin.
O której najlepiej iść na Fado w Porto?
Fado śpiewa się w Porto przez cały rok, każdego wieczoru. Same koncerty zaczynają się między 17:30 a 21:15. Kolacje z Fado zaczynają się około 20:00, a większość kończy się około 23:30. Dla samej muzyki nie ma właściwie „idealnej” pory, bo zawodowi artyści Fado występują z taką samą intensywnością o 18:00, jak o 22:00. Wybierz godzinę, która pasuje do twojego wieczoru.
Czy na Fado się klaszcze?
Tak, po każdej pieśni. To dla artystów najjaśniejszy sygnał, że podoba ci się to, co robią, a to dodaje im pewności, żeby pójść dalej i dać więcej.
Zamieszanie bierze się często z jednego wyjątku: przy Fado z Coimbry, zwłaszcza podczas serenad (serenatas), tradycja każe nie klaskać, tylko kaszleć. Jeśli jednak słuchasz Fado w stylu Coimbry w lokalu z Fado w Porto, zwykłe brawa po każdej pieśni są właściwą reakcją.
Jednego unikaj: klaskania do rytmu w trakcie pieśni, chyba że śpiewak zaprosi do tego salę.
Czy na Fado w Porto daje się napiwki?
Napiwki nie są zwyczajem, w tym sensie, że nikt ich nie oczekuje. Artyści Fado nie chodzą z kapeluszem i w trakcie występu nie ma na to niezręcznej chwili. Jeśli jednak po występie dasz artystom napiwek, będzie mile widziany, a gest zostanie doceniony, nigdy źle przyjęty. Na kolacji z Fado zostawienie kelnerom niewielkiego napiwku to w portugalskich restauracjach normalna praktyka (od 5 do 10%, jeśli obsługa była dobra).
Czy w trakcie Fado można jeść?
Na samym koncercie Fado nie podaje się jedzenia i nie wolno jeść. Cała uwaga skupia się na muzyce. Na kolacji z Fado jedzenie podaje się przez cały wieczór, ale staraj się nie jeść w trakcie samego występu. Na każde Fado sala milknie (kuchnia też), a dania zwykle podaje się tak, żeby trafiały w przerwy między występami.
Czy w Porto można posłuchać Fado za darmo?
Tak, czasem można trafić w Porto na Fado za darmo, zwykle w centrach handlowych albo w halach targowych z jedzeniem. Nie polecałbym tego jednak. Dźwięk jest nagłośniony, a wokół pełno rzeczy, które rozpraszają, jak rozmowy czy ludzie chodzący tam i z powrotem. Dobry wieczór Fado żyje bliskością artystów i ciszą, która otacza pieśń.
Jest też Fado Vadio, amatorskie spotkania z Fado w kilku lokalach w mieście. Bilet nie jest potrzebny, ale oczekuje się, że zamówisz jedzenie i napoje. Mimo to nadal radzę słuchać zawodowych śpiewaków, a nie amatorów.
Czy Fado jest wciąż popularne w Portugalii?
Tak, bardziej niż kiedykolwiek. UNESCO wpisało Fado w 2011 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, a od tamtej pory publiczności stale przybywa. W samym Porto odbywa się dziś ponad 20 występów Fado dziennie, a nowe pokolenia śpiewaków wciąż zapełniają sale w całym kraju.
Czy Fado w Porto to pułapka na turystów?
Nie. Prawdziwych pułapek na turystów jest w Porto bardzo mało i nie utrzymują się długo, bo klienci przestają przychodzić. Żaden z lokali w tym przewodniku do nich nie należy. Większe ryzyko to złe rady, na które trafisz przed wyborem koncertu, bo wysyłają ludzi do niewłaściwej sali z niewłaściwych powodów.
Zanim pójdziesz
Dziękuję za lekturę aż do tego miejsca. Mam nadzieję, że masz teraz jaśniejszy obraz tego, czym naprawdę jest Fado w Porto, poza hasłami, które zwykle rzucają o nim teksty podróżnicze.
Krótko o tych hasłach. „Pułapka na turystów”, „autentyczny”, „tradycyjny” brzmią poważnie, ale najczęściej nie opisują samej muzyki. Grają na oczekiwaniach gości, a nie na tym, co naprawdę dzieje się na scenie. Lokal nie jest pułapką na turystów dlatego, że sprzedaje bilety przez internet, a koncert Fado nie jest bardziej autentyczny dlatego, że trudno go znaleźć. Jedne z najlepszych wieczorów Fado w Porto odbywają się w salach, które każdy może zarezerwować; jedne z najnudniejszych w salach, które bardzo się starają, żeby wyglądać jak trzeba.
Natrafisz też na głosy z przeciwnej strony. Jedne pochodzą spoza miasta, niektóre nawet od mieszkańców Porto, którzy w gruncie rzeczy nie znają Fado. Twierdzą, że Fado w Porto nigdy tak naprawdę nie istniało albo że to świeża sprawa, wystawiana dla turystów. To stanowisko pomija historię. W Porto zawodowo śpiewa się Fado od pokoleń, a miasto od dawna ma własny sposób układania programu i wykonywania go. Kto mówi ci co innego, powtarza coś, czego nigdy nie zadał sobie trudu sprawdzić.
Tak naprawdę znajdziesz tu środowisko zawodowych artystów, którzy wykonują uczciwą, staranną pracę. To ludzie, którzy kochają swój fach i lubią dzielić się Fado z każdym, kto zechce w ciszy usiąść i posłuchać, z miejscowymi i przyjezdnymi tak samo. Przyjdź z takim nastawieniem, a wieczór da ci więcej, niż oczekujesz.
Każda z opisanych form jest w porządku. Gdybym miał podsunąć ci jedną, byłyby to sale, które stawiają na bliskość: koncerty i kolacje z Fado w małych, kameralnych lokalach, gdzie słychać oddech między frazami, a śpiewak widzi, jak reaguje sala. Tam ta muzyka naprawdę żyje.