Sandra Cristina miała osiem lat, kiedy po raz pierwszy zaśpiewała publicznie, w sali parafialnej w Leça da Palmeira. „Fado Rigoroso” znała już na pamięć. Rodzice kochali Fado i pozwalali jej śpiewać.
Czterdzieści lat później jest jednym z głosów, które w Porto rezerwuje się, gdy chce się mieć śpiewaczkę zdolną utrzymać salę, nie prosząc o to. Występuje stale w Fado Português i w A Casa do Fado, dwóch z najbardziej ruchliwych lokali z Fado w mieście, w 2023 roku wydała Fado Imperfeito i przedstawiła album w Casa da Música i w Museu do Fado. To wersja skrócona.
„Cantar o Fado é transmitir a mensagem da alma. É conjugar o som das guitarras com a voz. É deixar acontecer… Então temos Fado.”
Sandra Cristina
Od Leça da Palmeira do lokalu z Fado w Porto
Leça da Palmeira leży na wybrzeżu tuż na północ od Porto, to robotnicze miasteczko, w którym Atlantyk jest głośniejszy niż ruch uliczny. Tam Sandra Cristina dorastała i tam zaczęło się śpiewanie. Miała dziesięć lat, gdy śpiewak Leopoldo Morgado zabrał ją, żeby wystąpiła w Clube Desportivo de Massarelos, po porteńskiej stronie Douro. Dwa lata później, w wieku dwunastu lat, weszła do Taverna de S. Jorge i zaśpiewała swoje pierwsze Fado w prawdziwym lokalu z Fado.
To ważne, bo wyjaśnia, jaką śpiewaczką została. Nie weszła na scenę jako dorosła, przez przesłuchanie. Była w niej dzieckiem, uczyła się przez słuchanie i łapała niepisane zasady: kiedy wejść, kiedy poczekać, kiedy pozwolić gitarze portugalskiej dokończyć frazę, zanim otworzy usta. W wieku trzynastu lat wygrywała kategorię Fado Castiço na konkursach amatorskich i nagrywała po raz pierwszy. W wieku piętnastu lat zdobyła nagrodę młodzieżową na dorocznym konkursie Associação de Fadistas do Norte, w Teatro Sá da Bandeira.
Wygrała też porteńską Grande Noite do Fado, konkurs, który wypromował długi szereg śpiewaków Fado z północy i który wciąż działa jak publiczny paszport dla każdego, kto na serio chce śpiewać w Porto.
Głos z północy
Warto tu zrobić pożyteczne rozróżnienie. Fado z Lizbony i Fado z Porto nie są, ściśle mówiąc, różnymi tradycjami muzycznymi. Wiersze krążą między miastami, te same fados-canção pojawiają się w obu i gra się je na tych samych gitarach portugalskich. Różni je sala. Fado z Porto żyje głównie w restauracjach i małych adegas w Ribeira i w centrum historycznym, a w dni powszednie publiczność jest raczej miejscowa, w weekendy raczej przyjezdna. Śpiewacy, którzy pracują w tym obiegu, muszą umieć czytać stolik, utrzymać pieśń wśród brzęku talerzy i wymieniać zwrotki z muzykami, którzy akurat mają zmianę.
Sandra Cristina robi dokładnie to przez większość życia. Pięć z tych lat spędziła jako stały głos w Mal Cozinhado, w Ribeira. Występowała też w Hiszpanii, Francji i Szwajcarii i była w obsadzie musicalu Filipe La Férii Amália, długo granego scenicznego hołdu dla Amálii Rodrigues. Po drodze skończyła też studia z inżynierii chemicznej. Fado nie było planem awaryjnym. Zawsze było tym drugim, czym się zajmowała.
Słyszeliśmy ją na scenie w Porto więcej niż raz. Głos ma średniej wagi i lekko zadymiony, bardziej zajęty sensem wersu niż akrobatyką wokalną, za którą dostaje się oklaski z niewłaściwych powodów. Pozwala prowadzić gitarze portugalskiej, kiedy ta ma prowadzić, i ufa długiej pauzie.
Fado Imperfeito (2023)
Fado Imperfeito to jej najnowszy album, wydany przez porteńską wytwórnię Quarta Vaga, z produkcją wykonawczą Adalberta Ribeiro w Trovas Soltas. Jedenaście utworów. Tytułowy „Fado Imperfeito” stoi w środku płyty, a wśród pozostałych są „O Fado de Ser Fadista”, „Fadista de Raça”, „Acordem as Guitarras”, „Fado das Juras”, „Nosso Xaile”, „Passaste”, „Pedaços de Vida” i „Sorriso”. Część to klasyczne fados-canção, inne to nowsze kompozycje napisane dla jej głosu.
Muzycy wokół niej na płycie to ci, z którymi pracuje na scenie. Diogo Coelho na gitarze portugalskiej, Ricardo Ferreira da Silva na gitarze klasycznej, Filipe Teixeira na kontrabasie, Francisco Tavares da Silva na skrzypcach i fortepianie, Pedro Amendoeira również na gitarze klasycznej i José Carlos Polónia na perkusji. Gościnnie wystąpiły śpiewaczka Maria João i Sandra Correia. To pełniejsza aranżacja niż oszczędne trio Fado, bliższa temu, co usłyszysz w espectáculo, niż w typowym secie w lokalu z Fado.
Album przedstawiono na żywo w Casa da Música w listopadzie 2023 roku, a potem w Museu do Fado w Lizbonie w maju 2024 roku. Obie sale były pełne. Koncert w Casa da Música ujęto jako świętowanie czterdziestu lat na scenie, co po policzeniu od debiutu w wieku ośmiu lat zgadza się bez reszty.
Gdzie jej posłuchać w Porto
Żeby usłyszeć Sandrę Cristinę bez kupowania biletu na koncert, najłatwiej sprawdzić, czy jest w grafiku w Fado Português, po drugiej stronie rzeki w Vila Nova de Gaia, albo w A Casa do Fado, w centrum historycznym. Nie śpiewa w żadnym z nich co wieczór, a lokale z Fado w Porto nie zawsze podają skład na kolejny tydzień, więc warto zadzwonić lub napisać wcześniej.
Zapowiedzi koncertów znajdziesz też na jej własnej stronie, sandracristina.pt: rozkładają się na cały rok między Porto, resztę Portugalii i sporadyczne daty za granicą.