Fontes Rocha

José Fontes Rocha (ur. 1926, zm. 2011) przez dwanaście lat akompaniował Amálii Rodrigues i przez pół wieku kształtował brzmienie gitary portugalskiej w Fado. Urodził się w Ramalde w Porto, tam nauczył się grać, a do Lizbony przeprowadził się w wieku trzydziestu lat.

Fontes Rocha, Gitarzysta

Pierwsze trzydzieści lat życia spędził w Porto: za dnia naprawiał instalacje elektryczne, a od szesnastego roku życia nocami grał na gitarze portugalskiej. Potem przeprowadził się do Lizbony i skończył na scenie Lincoln Center z Amálią Rodrigues.

To krótka wersja życia Josého Fontesa Rochy. Dłuższa obejmuje ponad pięćdziesiąt lat Fado, setki nagrań i listę śpiewaków, którym akompaniował, brzmiącą jak spis obecności drugiej połowy XX wieku: Amália Rodrigues, Maria Teresa de Noronha, Fernando Maurício, Maria da Fé, Carlos do Carmo, Camané, Joana Amendoeira. Skomponował też melodie, które stały się standardami lizbońskiego repertuaru, a w 2005 roku zdobył Prémio Amália Rodrigues dla najlepszego kompozytora Fado. Zaczynał w parafii na zachodnim skraju Porto i zapamiętano go jako jednego z muzyków, którzy zrewolucjonizowali sposób gry na gitarze portugalskiej.

Dzieciństwo w Porto

Fontes Rocha urodził się 20 września 1926 roku w Ramalde, wówczas robotniczej parafii na peryferiach Porto. Rodzina była muzykalna po obu stronach. Dziadek ze strony ojca, Joaquim Rocha, dyrygował Banda de Santiago, miejską orkiestrą dętą, i kiedy chłopiec miał dwanaście lat, zaczął go uczyć solfeżu i gry na skrzypcach. Ojciec, António da Silva Rocha, grał na gitarze portugalskiej i pokazał mu, jak ją trzymać.

Na gitarze zaczął grać na dobre w wieku szesnastu lat i od tej pory uczył się sam. Nie miał słynnego mistrza ani dyplomu konserwatorium w Coimbrze. Uczył się tak jak większość gitarzystów w tamtych czasach: słuchając płyt i kopiując innych. Radio wnosiło Armandinha do salonów w Porto. Resztę zrobiły płyty 78 obr./min Jaima Santosa i Raula Nery.

Przez dwudziestkę gitara była hobby. Pracował jako elektryk w północnej Portugalii i grał w amatorskich kręgach Fado w Porto, bez żadnego widocznego znaku, że czeka go kariera w muzyce. Większość prowincjonalnych gitarzystów jego pokolenia zostawała dokładnie tam, gdzie Fontes Rocha był w wieku trzydziestu lat. Lizbona była daleko, a lokale z Fado nie ogłaszały poszukiwań nowych ludzi.

Do Lizbony w wieku trzydziestu lat

Przeprowadzka nastąpiła w 1956 roku, na osobiste zaproszenie. José Nunes, jeden z uznanych lizbońskich gitarzystów tamtego okresu, usłyszał grę Fontesa Rochy i zaprosił go na południe. Przyjął pracę, a narzędzia elektryka poszły do szuflady na dobre.

Pierwszy stały angaż miał w Restaurante Patrício przy Calçada de Carriche, wówczas poważnym lokalu z Fado. Stamtąd przechodził przez sale, które się liczyły: Adega Mesquita w Bairro Alto, Pampilho, Taverna do Embuçado, Senhor Vinho. W tych lokalach co wieczór śpiewali najlepsi śpiewacy Fado swoich czasów, a gitarzysta, który umiał wyczuć salę i podążać za oddechem śpiewaka, miał zawsze zajęcie.

W Adega Mesquita poznał Amálię Rodrigues.

Dwanaście lat z Amálią

Na początku lat sześćdziesiątych Amália była najsłynniejszą portugalską artystką na świecie, a jej główny zespół był odbudowywany. Fontes Rocha dołączył do grupy i został w niej przez mniej więcej dwanaście lat, zarówno w studiu, jak w trasie. Grał na koncertach w Lincoln Center w sezonie 1969/1970, z orkiestrą André Kostelanetza. Był na scenie Olympii w Paryżu w 1968 roku. Jeździł z nią po Europie, Brazylii, Stanach Zjednoczonych i Związku Radzieckim.

Grał też na Com Que Voz (1970), albumie, który wielu uważa za arcydzieło Amálii. Po latach nazwał go „najlepszym dziełem” jej kariery, tym, w którym wszystko się zeszło: kompozycje Alaina Oulmana, wiersze Camõesa i Davida Mourão-Ferreiry, śpiewaczka u szczytu sił i partie gitary, które do dziś studiuje każdy poważny gitarzysta tego instrumentu.

Współpraca nie skończyła się wraz z oficjalnym partnerstwem. W latach osiemdziesiątych, kiedy Amália pisała własne wiersze i nagrywała albumy takie jak Gostava de Ser Quem Era (1980) i Lágrima (1983), Fontes Rocha skomponował muzykę do kilku z nich, a „Lavava no Rio Lavava” i „Trago Fado nos Sentidos” należą do najtrwalszych. Gitarzysta, który zaczynał jako jej akompaniator, został jednym z kompozytorów, którym powierzała własne słowa.

Związek z Porto w praktyce

Ludzie czasem pytają, czy Fontes Rocha był gitarzystą lizbońskim, czy z Porto. Uczciwa odpowiedź brzmi: jednym i drugim, na różne sposoby.

Urodził się w Porto i tam nauczył się grać. Pierwsze lata jako muzyk spędził w całości na północy Portugalii. Akcent w jego grze, jeśli się go posłucha, to nieco cięższa lewa ręka, jakiej używali starsi gitarzyści z Porto: więcej ciężaru na strunach basowych, mniej bardzo szybkich ozdobników prawej ręki, kojarzonych ze szkołą lizbońską lat sześćdziesiątych. To drobiazg, ale słychać go na płytach.

Po przeprowadzce do Lizbony nadal akompaniował śpiewakom z Porto. Beatriz da Conceição, urodzona w Porto w 1939 roku, jeden z wielkich portugalskich głosów swojego pokolenia, śpiewała jego kompozycję „Eu Preciso de Te Ver” (ze słowami poety z Porto, Vasca de Lima Couto) w projekcie Tears of Lisbon w 1996 roku. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych grał u jej boku i u innych śpiewaków o północnych korzeniach.

Związek z Porto jest więc prawdziwy, ale po 1956 roku głównie pośredni. Nie prowadził lokalu z Fado w Ribeirze. Nie występował regularnie w takich miejscach jak Mal Cozinhado czy Casa da Mariquinhas. Zabrał natomiast styl gry, którego nauczył się w Porto, połączył go z lizbońskimi tradycjami Raula Nery i Jaima Santosa i grał z północnymi śpiewakami, ilekroć praca ich zeszła razem. Dla urodzonych w Porto śpiewaków jego pokolenia Fontes Rocha był jednym z gitarzystów, którzy trzymali ich muzykę blisko domu, nawet kiedy przenieśli się do stolicy.

Kompozycje i nagrania

Fontes Rocha napisał dziesiątki Fado. Do trwałych należą „Quentes e Boas”, „Fado Isabel” i „Anda o Sol na Minha Rua”, dziś wszystkie standardy lizbońskiego repertuaru. Napisał też utwory instrumentalne, w tym „Valsa em Si Menor”, które pojawiają się w recitalach gitary portugalskiej.

Jako lider nagrał trzy albumy guitarradas, instrumentalnej tradycji, w której gitara portugalska prowadzi melodię bez śpiewaka. Płyta Guitarra, Acordeão e Viola z 1967 roku (Rapsódia LDF 015), z Fernandem Ribeiro i Pedrem Leal, to jedno z jego wczesnych studyjnych wystąpień poza akompaniamentem dla śpiewaka. Jako akompaniator ma ogromną dyskografię. Biegnie od wczesnych sesji z Amálią z początku lat sześćdziesiątych, przez „Por Morrer Uma Andorinha” Carlosa do Carmo, późne nagrania Marii Teresy de Noronha i nagrania Beatriz da Conceição z lat dziewięćdziesiątych, po dziesiątki nagrań Camané i Joany Amendoeiry w latach dwutysięcznych.

Wszedł do zespołu gitar Raula Nery, obok Júlia Gomesa i Joela Piny, i stał się stałym punktem sesji studyjnych, które określiły brzmienie gitary portugalskiej w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Od 1958 roku był członkiem Sociedade Portuguesa de Autores, a od 1978 roku zarejestrowanym kooperantem.

Ostatnie lata i uznanie

Grał jeszcze po osiemdziesiątce. Prémio Amália Rodrigues dla najlepszego kompozytora Fado przyszła w 2005 roku, dziesiątki lat po powstaniu większości jego najsłynniejszych dzieł. Koncert-hołd w Forum Lisboa w październiku 2006 roku, kilka tygodni po jego osiemdziesiątych urodzinach, wyprowadził na scenę młodszych gitarzystów, w tym jego własnego wnuka, Ricarda Rochę. Ricardo Rocha zdobył tę samą nagrodę dla najlepszego gitarzysty gitary portugalskiej w 2006 roku, rodzinna linia trwała.

Fontes Rocha zmarł w Lizbonie 15 sierpnia 2011 roku, mając osiemdziesiąt cztery lata. Był przykładem rzadkiego wirtuozostwa i oddania gitarze portugalskiej, centralną postacią pokolenia gitarzystów po Armandinhu, tych, którzy wyprowadzili instrument z roli akompaniującej i uczynili z niego coś, na czym mógł się oprzeć śpiewak i dla czego mógł pisać kompozytor.

Jeśli kiedykolwiek słuchałeś nagrania Amálii z końca lat sześćdziesiątych lub początku siedemdziesiątych, z tym rozświetlonym od środka charakterem, jaki mają partie gitary pod jej głosem, są duże szanse, że słyszałeś Fontesa Rochę. To jeden z powodów, dla których te płyty wciąż brzmią tak, jak brzmią.

Czego posłuchać

Oczywistym punktem wyjścia jest Com Que Voz (Amália Rodrigues, 1970), gdzie jego gitara jest wpleciona w oprawy Oulmana do wierszy Camõesa. Nagrania na żywo Amália à l’Olympia i materiał z Lincoln Center z trasy 1969/1970 pokazują, co potrafił na scenie. Żeby usłyszeć jego głos kompozytora, szukaj albumów Amálii Gostava de Ser Quem Era (1980) i Lágrima (1983), na których są piosenki napisane do jej własnych wierszy.

Jego guitarradas z zespołem Raula Nery to najczystszy zapis tego, jak grał bez śpiewaka. Posłuchaj ciężaru strun basowych. To tam Porto zostało, przez cały czas.

Pozostali gitarzyści

Armandinho

Gitarzysta

Armandinho

Armando Augusto Freire (1891-1946) był gitarzystą, który uczynił z gitary portugalskiej instrument solowy. Skomponował Fado da Adiça, grane do dziś co wieczór w Lizbonie, a także Fado Alexandrino Estoril i dziesiątki innych utworów.

Czytaj dalej o Armandinho
Joel Pina

Gitarzysta

Joel Pina

Joel Pina (1920-2021) dał Fado instrument, bez którego obywało się ono przez sto lat: *viola baixo*. Przez siedem dekad podtrzymywał zespoły za Amálią Rodrigues i Marią Teresą de Noronha, a linia basu, którą wymyślił, jest nadal tą, za którą idą młodsi muzycy.

Czytaj dalej o Joel Pina
Martinho d'Assunção

Gitarzysta

Martinho d'Assunção

Martinho d'Assunção (ur. 1914, zm. 1992) bywa nazywany wynalazcą gitary klasycznej w Fado. Cudowne dziecko tego instrumentu, nadał akompaniującej gitarze klasycznej jej nowoczesną rolę, trzymającą harmonię pod gitarą portugalską, i skomponował muzykę do „Fado Faia”, jednej z najczęściej nagrywanych melodii repertuaru.

Czytaj dalej o Martinho d'Assunção
Zobacz wszystkie