Beatriz da Conceição

Urodzona w Porto, odkryta przypadkiem w lizbońskim lokalu z Fado, Beatriz da Conceição (ur. 1939, zm. 2015) śpiewała z północnym akcentem, którego stolica nigdy nie wygładziła. Jeden z wielkich głosów Fado po Amálii.

Beatriz da Conceição, Śpiewak Fado

Zawsze należała do Porto, nawet kiedy zagarnęła ją Lizbona.

Beatriz da Conceição Mendes Lage urodziła się w Porto 21 sierpnia 1939 roku i to miasto zostało w jej głosie do końca życia. Niemal całą karierę spędziła w Lizbonie, gdzie śpiewała, nagrywała i w 2015 roku zmarła. Nic z tego nie wygładziło północnej szorstkości jej mowy. Inni śpiewacy Fado starali się brzmieć jak Lizbona, Beatriz starała się brzmieć jak Beatriz.

Uważa się ją za jedną z trzech czy czterech najważniejszych postaci w historii Fado ostatniego półwiecza. To mocne słowa o śpiewaczce, która nigdy nie dotarła do publiczności Amálii i wcale tego nie chciała. Śpiewała w małych salach, późno, dla ludzi, którzy wiedzieli, czego słuchają.

„Śpiewasz po swojemu i bardzo dobrze. I to jest piękne.”

Lucília do Carmo, zwracając się do Beatriz da Conceição

Dzieciństwo w Porto

Ojciec sprzedawał buty, chodząc od drzwi do drzwi. Matka pracowała w fabryce guzików i zmarła w wieku 29 lat, kiedy Beatriz miała osiem. Potem rodzina się rozpadła. Przez jakiś czas zajmowała się nią sąsiadka, potem uboga ciotka o surowych poglądach na czystość. Ojciec ożenił się ponownie. Był jeszcze młodszy brat. Takie układy twardnieją dzieci i Beatriz stwardniała.

Skończyła czwartą klasę. Według jej własnej relacji wyrzucono ją z dwóch szkół za sprawianie kłopotów. Od trzynastego roku życia pracowała igłą i uczyła się zawodu krawcowej, jaki w tamtych czasach poznawała większość dziewcząt z robotniczych rodzin na północy Portugalii. W wieku osiemnastu lat urodziła córkę, a jej ojciec był starszy od niej o jedenaście lat. Pobrali się. Odszedł, córka została przy nim, a Beatriz wróciła do szycia.

Nic w tym życiorysie nie wskazywało na karierę śpiewaczki. Przy pracy słuchała radia, jak wszyscy, i lubiła Lucílię do Carmo. Na tym kończyła się jej znajomość Fado aż do dwudziestki.

Przypadek w Lizbonie

Około 1960 roku pojechała z przyjaciółką na południe, żeby spędzić wieczór w Solar da Alegria, lokalu z Fado, który prowadziła śpiewaczka Fado Márcia Condessa. Była klientką, nie artystką. Ktoś, zależnie od wersji, poprosił ją o występ albo ją do niego popchnął. Zaśpiewała. Márcia Condessa, która słuchała, powiedziała jej, że będzie wielką śpiewaczką, i od razu zaproponowała kontrakt.

Beatriz wyjechała z Porto do Lizbony i już tam na stałe nie wróciła. Zachowała akcent, temperament i nieufność wobec dobrego towarzystwa, ale zawód krawcowej miała za sobą.

Licencję zawodową dostała rok później. Od tego czasu przeszła przez prawie wszystkie wielkie lizbońskie lokale z Fado drugiej połowy XX wieku: A Viela, Adega Machado, Nonó, Os Ferreiras, Taverna do Embuçado i Senhor Vinho, gdzie przez lata należała do stałych głosów. Występowała też w São Paulo, gdzie w 1968 roku otwierała lokal Lisboa Antiga, i kilkakrotnie wracała do Ameryki Północnej i na północ Europy.

Nagrywać zaczęła w 1965 roku, od EP-ki dla RCA, Fui por Alfama, z kompozycjami Francisca Carvalhinha, Frederica Valério i Eugénia Pepe. Był to przyzwoity debiut, w pełni w standardowym repertuarze tamtych lat. Płyty, które ją określiły, przyszły później.

Co śpiewała

Jej wizytówką jest „Meu Corpo”, z tekstem Ary’ego dos Santosa i muzyką Fernanda Tordo, napisane pierwotnie do rewii politycznej Uma no Cravo, Outra na Ditadura. W świecie Fado od pierwszego wykonania mówi się o nim Fado da Bia. Wiersz jest bezpośredni i bezkompromisowy, jakby stworzony na to, jak stała na scenie. Nie wykonywała go. Zamieszkiwała w nim.

Z innych utworów kojarzą się z nią „Ovelha Negra”, „Lisboa da Cor da Ponte”, „Três Santinhos Populares”, „Voltaste”, „Porque é que Adeus me Disseste” i „Fado para esta Noite”. Kilka z nich wyszło z jej pracy w teatrze na Parque Mayer w latach sześćdziesiątych, gdzie dzieliła scenę z gwiazdami rewii i budowała równoległą karierę artystki scenicznej. Lubiła teatr. Oklaski wracały do niej jedną falą, co pasowało do jej temperamentu.

Autorzy, którzy dla niej pisali, byli poważną grupą: Ary dos Santos, Domingos Gonçalves Costa, João Dias, Vasco de Lima Couto, César de Oliveira. Kompozytorzy tacy jak Fernando Tordo i Francisco Ferrer Trindade. Pisali dla niej, bo potrafiła udźwignąć ciężar bez sentymentalizmu, a jej frazowanie nie przypominało nikogo innego.

Płyt studyjnych nagrała mało i późno. Sou um Fado desta Idade w 1996 roku. Beatriz da Conceição w 1997. O Melhor de Beatriz da Conceição, kompilację, w 2008. Pojawiła się na ważnych składankach, między innymi Fado Capital (1994) i Mulheres Fadistas (1998). Jak na kogoś, kto śpiewał Fado ponad pół wieku, dorobek nagraniowy jest skromny. Większość tego, co zrobiła, działa się w salach na czterdzieści czy pięćdziesiąt osób.

Głos

Paul van Nevel, belgijski dyrygent, który w 1996 roku nagrał z nią i zespołem Huelgas Ensemble Tears of Lisbon, opisał jej interpretację jako „powściągliwą siłę”. Powiedział, że potrafi odcisnąć poezję „nawet w ciszy między słowami i wersami”. To trafna uwaga. Beatriz nie naciskała. Dramat jej śpiewu brał się z tego, co zatrzymywała dla siebie, z tego, jak pozwalała sylabie wybrzmieć i urwać się, z nieudawanego autorytetu kogoś, kto nie musi już niczego udowadniać.

Krytycy nazywali ją krnąbrną, burzliwą, wyniosłą. Prasa lat sześćdziesiątych łączyła ją z „Nova Vaga do Fado”, nową falą, do której należeli też Carlos do Carmo, Maria da Fé i inni, którzy nie chcieli naśladować Amálii. Podobało jej się to ujęcie. Lucílię do Carmo wybrała na swoją muzyczną matkę i poza tym nie chciała być niczyją córką.

Projekt Tears of Lisbon połączył ją z lizbońskim śpiewakiem Fado António Rocha i belgijskim zespołem muzyki dawnej, który zestawił Fado z portugalską polifonią szesnastego wieku. Płyta była nietypowa i do dziś pozostaje jednym z bardziej pomysłowych przedsięwzięć wokół tej formy. Koncert „The Grand Divas of Fado” w londyńskiej Queen Elizabeth Hall w 2007 roku postawił ją obok niektórych z najsłynniejszych głosów portugalskiej muzyki. Miała wtedy po sześćdziesiątce i nadal była w pełni sobą.

Kwestia Porto

Fado lizbońskie to Fado kanoniczne, z muzeami, wpisem na listę UNESCO i zagranicznymi trasami. Fado z Porto było zawsze mniejszym, mniej skodyfikowanym kuzynem, śpiewanym w tascach i klubach amatorskich po obu stronach Douro i w Vila Nova de Gaia, z własnymi nieformalnymi tradycjami i własną publicznością. Beatriz nie należała do tego środowiska zawodowo. Wyjechała z Porto, zanim została śpiewaczką, a karierę zrobiła w licencjonowanych lokalach z Fado w Lizbonie.

Miasto jednak zostało przy niej. Przede wszystkim akcent. Wystarczy posłuchać, jak mówi, nawet w telewizji w latach dziewięćdziesiątych: samogłoski z Porto są wciąż na miejscu, choć dawno powinny były zmięknąć. Tak samo temperament. Prasa lizbońska wielokrotnie pisała o jej „postawie z Porto”, czyli o kobiecie, która ripostowała i nie udawała sympatii do ludzi, których nie lubiła. W środowisku Fado znano ją jako „Tia Bia”. Od każdego, kto nie zasłużył na czułą wersję, wymagała zwrotu „Dona Bia”.

Kiedy Fundação Amália Rodrigues przyznała jej w maju 2008 roku Nagrodę za Całokształt Kariery, po oficjalnej uroczystości w Lizbonie niemal natychmiast odbył się hołd w Porto, w Teatro Sá da Bandeira, pod tytułem Alma Lusitana. Oba miasta uznały ją za swoją. Pozwoliła na to.

Co po niej zostało

Zmarła 26 listopada 2015 roku w Hospital de S. José w Lizbonie, w wieku 76 lat. Hołd Museu do Fado z tamtego tygodnia opisał ją jako „autentycznie bezceremonialną” i „bardzo kochaną przez całe pokolenie śpiewaków Fado”, zaznaczając, że była punktem odniesienia dla młodszych, z których niektórzy zaczęli śpiewać Fado właśnie dzięki niej. O jej wpływie mówiły Aldina Duarte i Mafalda Arnauth.

Jeśli chcesz od czegoś zacząć, Sou um Fado desta Idade to najbardziej spójna z jej płyt studyjnych i niezły portret artystki u szczytu sił. Nagranie Tears of Lisbon to przydatne wprowadzenie w mniej oczywistą stronę tego, co potrafi Fado. A prawie każda kompilacja z „Meu Corpo” powie ci w trzy czy cztery minuty, dlaczego ci, którzy usłyszeli ją raz, na ogół nie zapominali.

Nie była najsłynniejszą śpiewaczką Fado swojego pokolenia. Naszym zdaniem była jedną z najbardziej potrzebnych.

Pozostali śpiewacy Fado

Amália Rodrigues

Śpiewak Fado

Amália Rodrigues

Sprzedawała owoce na lizbońskim nabrzeżu, a skończyła na scenie Olympii w Paryżu. Amália Rodrigues (1920-1999) nie tylko śpiewała Fado: wciągnęła je w XX wiek, osadziła w słowach Camõesa i żyjących poetów i dała je światu. Portugalia od tamtej pory nie wydała nikogo takiego jak ona.

Czytaj dalej o Amália Rodrigues
Mariza

Śpiewak Fado

Mariza

Zanim została Marizą, śpiewała covery w lizbońskich barach i odmówiła śpiewania Fado w trasie po Kanadzie. W kilka lat była najważniejszym głosem gatunku za granicą.

Czytaj dalej o Mariza
Camané

Śpiewak Fado

Camané

Wygrał Grande Noite do Fado jako trzynastolatek, a potem przez całą karierę budował własny repertuar, odmawiając sobie pieśni, które należały już do Amálii i Carlosa do Carmo.

Czytaj dalej o Camané
Zobacz wszystkie