Większość miłośników Fado słyszała melodię Martinha d’Assunção, nie znając jego nazwiska. Fado Faia jest jego, tak samo jak muzyka Balada para uma Velhinha; obie śpiewano tak często, że wydają się anonimowe, tak jak z czasem bywa z najlepszymi Fado. Za nimi stał gitarzysta klasyczny tak wybitny, że regularnie nazywa się go człowiekiem, który wynalazł gitarę klasyczną w Fado.
Urodził się w Lizbonie w 1914 roku, w nadrzecznej parafii Santos-o-Velho, jako syn poety Fado o tym samym imieniu i nazwisku. Ojciec pisał słowa; syn miał spędzić życie przy instrumencie, który je niesie.
Cudowne dziecko gitary klasycznej
Powołanie objawiło się wcześnie. Jako chłopiec próbował gitary portugalskiej, mandoliny i skrzypiec, zanim wybrał gitarę klasyczną, instrument rytmu i harmonii, na którym opiera się każdy zespół Fado. Był niewiele więcej niż dzieckiem, gdy po raz pierwszy wystąpił na scenie obok Armandinha, górującego wówczas nad innymi gitarzysty, a lizbońskie pismo muzyczne, recenzując jego koncert z 1927 roku, zachwycało się umiejętnościami tak „małego gitarzysty klasycznego”. Szanowany nauczyciel tamtych czasów wziął go na ucznia i dał mu podstawy czytania nut i teorii, które odróżniały go od większości rówieśników.
To formalne wykształcenie miało znaczenie. Najlepsi gitarzyści Fado jego pokolenia grali znakomicie, ale nie czytali nut, a wielu z nich, jak twierdził on sam, trochę się tego od niego nauczyło.
Muzyk w trasie
Na początku lat trzydziestych był już zawodowcem z międzynarodową sceną. W 1932 roku objechał wyspy Madery i Azorów, akompaniując Armandinhowi, śpiewaczce Ercílii Costa i innym. W następnym roku popłynął jeszcze dalej, dołączając do wędrownej trupy artystów Fado w trasie po Angoli, Mozambiku i ówczesnej Rodezji, razem z Bertą Cardoso i tym samym kręgiem muzyków.
Po powrocie do Lizbony jego kariera biegła przez lizbońskie lokale z Fado: Salão Jansen, Casablanca, Solar da Alegria, Café Mondego, Luso, Toca, Faia i kilkanaście innych. Przez dziesięciolecia, kto słuchał w Lizbonie Fado na żywo, miał spore szanse, że usłyszana gitara klasyczna była jego.
Zespoły gitarowe
Nigdy nie był tylko akompaniatorem: budował zespoły. Pod koniec lat trzydziestych prowadził grupę gitarową ze stałym wokalistą, a w latach czterdziestych grał w serii słynnych składów, które zestawiały go z czołowymi gitarzystami epoki. Najważniejszy powstał około 1949 roku: Quarteto Típico de Guitarras, w którym jego gitarę klasyczną otaczały dwie gitary portugalskie i, na basie, młody muzyk Joel Pina. To Martinho podał Pinie viola baixo i kazał mu się jej nauczyć, a ta drobna decyzja dała Fado jednego z jego najważniejszych instrumentalistów.
Akompaniował też wielkim głosom tradycji. Z gitarzystą Francisco Carvalhinho tworzył duet za Alfredem Marceneiro w klasycznych nagraniach, a jego gitara klasyczna pojawia się na przełomowych płytach z połowy stulecia, wykonując mało efektowną, a niezbędną pracę: trzymała harmonię w miejscu, żeby gitara mogła nad nią śpiewać.
„Fado Faia” i śpiewnik kompozytora
Mimo pozycji wykonawcy jego najdalszy zasięg to kompozycje. Fado Faia, do słów João Linharesa Barbosy, stało się jedną z najczęściej nagrywanych melodii w całym repertuarze: śpiewały je Amália Rodrigues, Berta Cardoso, Anita Guerreiro i wiele innych, a płyty tłoczono w Brazylii i w Hiszpanii. Napisał Fado do Chiado do tekstu Ary’ego dos Santos, Bom Dia Meu Amor do tekstu Vasca de Lima Couto i Lisboa da Beira-Mar do wiersza Alfreda Meca. Obok komponowania uczył gry na instrumencie i zrobił dla jego przekazywania tyle, co każdy z jego czasów.
Reżyser „Um Homem na Cidade”
W 1977 roku Carlos do Carmo nagrał Um Homem na Cidade, album koncepcyjny z lizbońskimi wierszami, który stał się jedną z najbardziej cenionych płyt Fado w historii, a muzyką kierował Martinho d’Assunção. Zaprojektowany przez niego układ wykorzystywał tradycyjny kwartet gitarowy, dwie gitary portugalskie, gitarę klasyczną i viola baixo, ale ustawiał obie gitary portugalskie w nieustannym kontrapunkcie ze stałymi figurami akompaniamentu, a taka aranżacja jeszcze długo kształtowała sposób akompaniowania Fado. Skomponował też Balada para uma Velhinha, utwór z repertuaru Carlosa do Carmo, ceniony daleko poza Portugalią.
Lata w Faia i ostatnie trio
W późniejszych latach pracował niemal wyłącznie w Faia, lizbońskim lokalu śpiewaczki Lucílii do Carmo. Gdy lokal zamknięto, założył Trio de Guitarras de Martinho d’Assunção z Arménio de Melo i swoim wnukiem, Vitalem Assunção, a później grupę Opus Fado, która dodała do składu wokalistę. Z tymi zespołami grał w lizbońskich lokalach z Fado i jeździł za granicę, między innymi z koncertami w Szwecji, Francji i Niemczech.
Zmarł w marcu 1992 roku, na kilka tygodni przed siedemdziesiątymi ósmymi urodzinami.
Czego posłuchać
Najlepiej poznać go przez Um Homem na Cidade (Carlos do Carmo, 1977), gdzie jego ręka aranżera jest na każdym utworze. Martinha kompozytora poznasz w dowolnym nagraniu Fado Faia, melodii tak powszechnie śpiewanej, że stała się częścią wspólnego języka Fado. Jego samą gitarę klasyczną usłyszysz na nagraniach Alfreda Marceneiro z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, gdzie jego gra leży w samym środku klasycznego brzmienia Lizbony.