Zanim pojawił się Joel Pina, zespół Fado to były gitary portugalskie i gitara klasyczna, a pod spodem nic. On przez siedemdziesiąt lat budował to, czego brakowało: linię basu na viola baixo, niskobrzmiącej gitarze basowej, która nie miała w tej muzyce prawdziwego miejsca, dopóki jej go nie dał. Pod koniec jego życia każdy poważny gracz na tym instrumencie w ten czy inny sposób pracował na języku, który on stworzył.
Muzycy nazywali go „Profesorem” i mówili to serio. Akompaniował Amálii Rodrigues przez ponad trzy dekady, grał w zespole za Marią Teresą de Noronha i zagrał na setkach nagrań, które ukształtowały brzmienie Fado w drugiej połowie XX wieku. Zmarł w Cascais w lutym 2021 roku, kilka dni przed setnymi pierwszymi urodzinami.
Z Rosmaninhal na lizbońską scenę
Urodził się w 1920 roku w Rosmaninhal, dużej wsi w gminie Idanha-a-Nova, w śródlądowej Beira Baixa. Muzyka tam była, choć nie było konserwatorium: w wieku ośmiu lat wziął do ręki mandolinę, a w wieku dziewięciu nauczył się czytać nuty od miejscowego stolarza, który akurat je znał. Ten szczegół wiele mówi o tym, skąd naprawdę wywodziło się jego pokolenie muzyków: z dala od lizbońskich salonów, bliżej warsztatu.
W 1944 roku, mając dwadzieścia cztery lata, przeniósł się do Lizbony. Przyjechał jako gitarzysta, grający na gitarze portugalskiej, a dopiero później związał się z instrumentem, który miał go określić. Ta zmiana nie była jego pomysłem. Przyszła jako zaproszenie, i to od Martinho d’Assunção.
Kwartet, od którego się zaczęło
Około 1949 roku Martinho d’Assunção zbierał Quarteto Típico de Guitarras, zespół stworzony do grania muzyki pisanej na równi z Fado. Potrzebował basu i zwrócił się do Piny, który nigdy w życiu nie dotknął viola baixo. Polecenie było bezpośrednie i pewne siebie: czytasz nuty, więc za sześć dni będziesz na tym grał. Pina grał.
Zespół wykonywał poważny repertuar koncertowy zaaranżowany na instrumenty szarpane: marsze Schuberta i Mozarta, Brahmsa, fragment Wagnera, wszystko czytane z nut i ćwiczone, aż nic się nie sypało. Grali w ogólnokrajowym radiu, ale nigdy nie nagrali płyty, a kwartet przetrwał zaledwie parę lat. Mimo to miało to znaczenie. Tam Pina nauczył się instrumentu i tam nabrał przekonania, że akompaniament można skomponować i ułożyć, a nie tylko improwizować za śpiewakiem.
Gdy kwartet się rozpadł, Martinho pokierował go do Adega Machado, wówczas jednego z wielkich lokali z Fado w Lizbonie, „salonu miasta”, jak mówił Pina. Tam poznał Amálię Rodrigues i dowiedział się, jego własnymi słowami, że Fado to nie arytmetyka. Nie gra się go według zasady dwa i dwa to cztery. Jest bliższe natchnieniu, a każdy muzyk po swojemu cieniuje harmonię.
Własna linia basu
Jego prawdziwa innowacja polegała po prostu na tym, że tam był. Jak lubił zauważać, Fado radziło sobie przez sto lat zupełnie bez basu. W dawnych zespołach nie było żadnych viola baixo. Przez długi odcinek kariery był jedynym graczem, który niósł tę partię w tej muzyce, a sposób akompaniowania, który wypracował, był, jak starannie podkreślał, jego własny. Nie odziedziczył tradycji gry na tym instrumencie. Sam ją zapoczątkował.
Ten język przeżył go. Basiści, którzy przyszli po nim w Fado, mierzą się z jego nagraniami, a jego zasięg sięgał dalej niż sam gatunek: pokolenie portugalskich muzyków rockowych uznało go, bez ironii, za największego gracza na viola baixo, jaki istniał.
Komponował też. Madrugada, utwór instrumentalny z około 1965 roku, wydano w Stanach Zjednoczonych, co było rzadkością dla akompaniatora Fado z tamtych czasów i znakiem, że uważał się za kogoś więcej niż muzyka towarzyszącego.
Lata z Amálią
Od 1966 roku aż do śmierci Amálii Rodrigues w 1999 roku Pina należał do głównej grupy, która z nią podróżowała i nagrywała. W późnych latach pięćdziesiątych dołączył do zespołu gitar prowadzonego przez Raula Nery, obok Fontesa Rochy i innych, czyli do składu, który od końca lat pięćdziesiątych do siedemdziesiątych stał się punktem odniesienia dla akompaniamentu w Fado. Ten sam zespół towarzyszył Fernandowi Farinha i nagrywał gęsto zaaranżowane sesje, które określiły tamten okres.
Późno w życiu Amálii, podczas publicznego hołdu, to na Pinę przypadło przemawianie w imieniu wszystkich gitarzystów portugalskich i klasycznych, którzy całe kariery spędzili za jej plecami. Opisał dziwne odwrócenie tamtego wieczoru, muzyków stojących na scenie, podczas gdy śpiewaczka patrzyła z loży, i cicho zwrócił uwagę na los akompaniatora: znali ją po głosie i prawie nigdy nie widzieli jej twarzy, bo zawsze śpiewała do nich plecami. To najlepszy opis tej pracy, jaki ktokolwiek podał.
„Profesor”
Przydomek został zasłużony, nie przyznany. Pina uczył, formalnie i nieformalnie, i miał twarde zdanie o godności muzyków siedzących za śpiewakiem, w czasach, gdy ich nazwiska rzadko trafiały na plakaty. Grał i myślał o muzyce aż do późnych dziewięćdziesiątych lat życia, mieszkał sam i bez fałszywej skromności upierał się, że jest pełnoprawnym fadistą, choć nigdy nie śpiewał. Wiedział, jak mówił, kiedy coś jest prawdziwym Fado, a kiedy nie, a autentyk wciąż wyciskał mu łzy z oczu.
Czego posłuchać
Zacznij od jego pracy za Marią Teresą de Noronha od około 1961 roku, gdzie viola baixo brzmi czysto pod gitarą i słychać dokładnie, co dodał zespołowi. Stamtąd niemal każde nagranie Amálii Rodrigues z okresu od końca lat sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych będzie miało go gdzieś w składzie. Jeśli chcesz Pinę kompozytora, a nie akompaniatora, szukaj Madrugada, utworu instrumentalnego, który napisał i nagrał w połowie lat sześćdziesiątych.