Sandra Cristina was acht jaar oud toen ze voor het eerst in het openbaar zong, in de parochiezaal van Leça da Palmeira. ‘Fado Rigoroso’ kende ze al uit haar hoofd. Haar ouders hielden van Fado en lieten haar zingen.
Veertig jaar later is ze een van de stemmen die mensen in Porto boeken als ze een fadista willen die een zaal kan vasthouden zonder erom te vragen. Ze is vaste fadista bij Fado Português en A Casa do Fado, twee van de drukste Fadohuizen van de stad, bracht in 2023 Fado Imperfeito uit en presenteerde het in Casa da Música en in het Museu do Fado. Dat is de korte versie.
‘Cantar o Fado é transmitir a mensagem da alma. É conjugar o som das guitarras com a voz. É deixar acontecer… Então temos Fado.’
Sandra Cristina
Van Leça da Palmeira naar een Fadohuis in Porto
Leça da Palmeira ligt aan de kust, net ten noorden van Porto, een arbeidersplaats waar de Atlantische Oceaan harder klinkt dan het verkeer. Daar groeide Sandra Cristina op, en daar begon het zingen. Ze was tien toen de fadista Leopoldo Morgado haar meenam om op te treden bij Clube Desportivo de Massarelos, aan de kant van Porto van de Douro. Twee jaar later, op haar twaalfde, liep ze Taverna de S. Jorge binnen en zong ze haar eerste Fado in een echt Fadohuis.
Die volgorde doet ertoe, want ze verklaart wat voor fadista ze werd. Ze heeft zich als volwassene niet de scène in geaudieerd. Ze was er als kind al deel van en leerde door te luisteren, door de ongeschreven regels op te pikken: wanneer je inzet, wanneer je wacht, wanneer je een Portugese gitaar een frase laat afmaken voordat je je mond opendoet. Op haar dertiende won ze de categorie Fado Castiço bij amateurwedstrijden en nam ze voor het eerst op. Op haar vijftiende won ze de jeugdprijs bij de jaarlijkse wedstrijd van de Associação de Fadistas do Norte in het Teatro Sá da Bandeira.
Ze won ook Porto’s Grande Noite do Fado, de wedstrijd waaruit een lange rij Noordelijke fadista’s voortkwam en die nog altijd een soort openbaar paspoort is voor wie in Porto serieus wil zingen.
Een Noordelijke stem
Het is nuttig hier een onderscheid te maken. Fado uit Lissabon en Fado uit Porto zijn eigenlijk geen verschillende muzikale tradities. De gedichten reizen tussen de steden en dezelfde Fados-canção duiken in beide op, gespeeld op dezelfde Portugese gitaren. Wat verschilt, is de zaal. De Fado van Porto leeft vooral in restaurants en kleine adega’s in de Ribeira en het historische centrum, met een publiek dat doordeweeks vooral uit de buurt komt en in het weekend uit reizigers bestaat. Fadista’s die dat circuit bedienen, moeten een tafel kunnen lezen, een lied overeind kunnen houden boven het geklater van borden en verzen kunnen uitwisselen met de muzikanten die dat dienst spelen.
Sandra Cristina doet precies dat het grootste deel van haar leven. Vijf van die jaren was ze de vaste stem van Mal Cozinhado, in de Ribeira. Ze trad ook op in Spanje, Frankrijk en Zwitserland en maakte deel uit van de cast van de musical Amália van Filipe La Féria, het jarenlang lopende toneelhuldeblijk aan Amália Rodrigues. Onderweg studeerde ze ook af in chemische technologie. Fado was geen vangnet. Het was altijd het andere dat ze deed.
We hebben haar meer dan eens op het podium in Porto gehoord. De stem is middelzwaar en een beetje rokerig, meer geïnteresseerd in de betekenis van een vers dan in het soort stemacrobatiek dat applaus oogst om de verkeerde redenen. Ze laat de Portugese gitaar leiden wanneer die moet leiden, en ze vertrouwt op een lange pauze.
Fado Imperfeito (2023)
Fado Imperfeito is haar meest recente album, uitgebracht door het Portugese label Quarta Vaga uit Porto, met uitvoerend producent Adalberto Ribeiro bij Trovas Soltas. Elf nummers. De titeltrack, ‘Fado Imperfeito’, staat midden op de plaat, en onder de andere nummers zijn ‘O Fado de Ser Fadista’, ‘Fadista de Raça’, ‘Acordem as Guitarras’, ‘Fado das Juras’, ‘Nosso Xaile’, ‘Passaste’, ‘Pedaços de Vida’ en ‘Sorriso’. Sommige zijn klassieke Fados-canção, andere nieuwere composities die voor haar stem zijn geschreven.
De muzikanten om haar heen op de plaat zijn de mensen met wie ze ook op het podium werkt. Diogo Coelho op Portugese gitaar, Ricardo Ferreira da Silva op klassieke gitaar, Filipe Teixeira op contrabas, Francisco Tavares da Silva op viool en piano, Pedro Amendoeira eveneens op klassieke gitaar en José Carlos Polónia op slagwerk. Er zijn gastoptredens van de zangeres Maria João en van Sandra Correia. Het is een vollere bezetting dan een sobere Fadotrio, dichter bij wat je in een espectáculo hoort dan bij een gewone set in een Fadohuis.
Het album werd in november 2023 live gepresenteerd in Casa da Música en in mei 2024 opnieuw in het Museu do Fado in Lissabon. Beide zalen zaten vol. Het concert in Casa da Música stond in het teken van veertig jaar op het podium, wat, als je vanaf haar debuut op haar achtste rekent, mooi klopt.
Waar je haar hoort in Porto
Wil je Sandra Cristina horen zonder een concertkaartje te kopen, dan kijk je het gemakkelijkst of ze op het rooster staat bij Fado Português, aan de overkant van de rivier in Vila Nova de Gaia, of bij A Casa do Fado, in het historische centrum. Ze zingt niet elke avond bij een van beide, en de Fadohuizen in Porto publiceren hun programma voor de volgende week niet altijd, dus een telefoontje of bericht vooraf is de moeite waard.
Je kunt ook haar eigen site volgen, sandracristina.pt, voor aankomende concerten. Die verspreiden zich over het jaar tussen Porto, de rest van Portugal en af en toe het buitenland.